„Ziołolecznictwo”

Poradnik dla lekarzy

pod redakcją

doc. dr hab. Aleksandra Ożarowskiego

Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1962, Wydanie III

ZIOŁA W REHABILITACJI CHORÓB NARZĄDU RUCHU

Usprawnianie lecznicze w chorobach narządu ruchu, zwane . rehabilitacją medyczną, jest postępowaniem dążącym do przywrócenia sprawności fizycznej, psychicznej i zawodowej. Samo postępowanie składa się z wielu elementów i sposobów działania, jak gimnastyka lecznicza, fizykoterapia, hydro- i balneoterapia. Większość tych zabiegów może być wykonywana w odpowiednio wyposażonych zakładach rehabilitacyjnych. W domu chory powinien wykonywać codziennie przepisane przez magistra wychowania fizycznego ćwiczenia usprawniające oraz może stosować zabiegi balneologiczne z dodatkiem soli mineralnych lub ziół i tworzyw roślinnych. Kąpiele mogą być całkowite, tj. do pach, połowicze, tj. chory siedzi w wannie zanurzony do wysokości pępka, i częściowo, np. jednej kończyny lub nawet jednego stawu.

Przy stosowaniu kąpieli w domu obowiązują te same zasady co przy stosowaniu zabiegów kąpielowych w uzdrowiskach. Trzeba pamiętać, że każdy zabieg oprócz działania przegrzewającego miejscowo tkanki i rozluźniającego mięśnie wywołuje mniejszy lub większy odczyn ogólny. Ma to znaczenie przy stosowaniu kąpieli u chorych z podwyższonym OB, u których deformacje stawów powstały na tle zapalnym. Rozległość zabiegów, ich częstość i temperaturę należy tak regulować, aby nie wywołać zaostrzenia procesu zapalnego, a w żadnym wypadku nie wolno doprowadzić do ogólnego odczynu, objawiającego się podwyższeniem temperatury, utratą łaknienia i ogólnym osłabieniem. Każdy chory reaguje indywidualnie i dlatego po kilku zabiegach należy sprawdzić jego

reakcję na zastosowany zabieg. Działanie bodźcowe jest tym silniejsze, im na większą powierzchnię ciała działa zabieg i im ma większą temperaturę oraz im częściej jest stosowany. Z tworzyw ziołowych najsilniejsze działanie bodźcowe ma borowina, zwłaszcza stosowana pod postacią zabiegów kąpielowych lub rozległych okładów, co jest jednak w domu niewykonalne.

Zabiegi kąpielowe stosujemy przeważnie przez okres 4 tygodni lub do ogólnej liczby 20. Po tym powinna nastąpić przerwa paromiesięczna przed ponowną serią zabiegów. Po każdym zabiegu kąpielowym chory powinien leżeć: pół godziny po zabiegach częściowych, a godzinę po kąpielach pełnych i półpełnych. W niektórych przypadkach działanie kąpieli można wzmocnić tzw. kocowaniem — po wyjściu z kąpieli chory kładzie się na tapczanie na rozłożonym kocu i prześcieradle; druga osoba owija go prześcieradłem i kocem na okres pół godziny, przez co osiąga się silniejsze przegrzanie ustroju. Kocowanie kończy się podaniem do wypicia szklanki naparu z kwiatów lipy (Inflor. Tiliae lub Tilia-fix), co wywołuje obfite poty. Po wytarciu ciepłym, nagrzanym ręcznikiem chory powinien leżeć pod zwykłym przykryciem jeszcze przez godzinę.

Kąpiele pełne i półpełne stosujemy przeważnie co drugi dzień, a zabiegi częściowe codziennie przez 2—3 dni z 3 lub 4 dniem przerwy. Po kąpieli i odpoczynku często, a po zabiegach częściowych stale zaleca się choremu wykonywanie przepisanych ćwiczeń gimnastycznych. Rozgrzanie tkanek rozluźnia mięśnie i ułatwia rozciąganie zrostów, powstałych bądź w wyniku długotrwałego, unieruchomienia kończyny, bądź w wyniku zejścia procesu zapalnego.

Czas przebywania chorego w kąpieli odgrywa dużą rolę. Kąpiele z dodatkiem ziół stosuje się zaczynając od 5 min i stopniowo zwiększa się czas do 10—15 min podczas następnych kąpieli.

Temperatura kąpieli w chwili wejścia chorego do wanny powinna wynosić 30°C. U osób z nie uszkodzonym układem krążenia i bez czynnego procesu zapalnego można stopniowo zwiększać temperaturę kąpieli do 39°C. Dłuższe pozostawanie w kąpieli, jak również podwyższanie temperatury kąpieli jest niecelowe, a może nawet zaszkodzić choremu.

Kąpiele w wywarze z igliwia

Około l—2 kg zielonych gałązek świerkowych lub jodłowych, lub zielonych szyszek pociętych na drobne kawałki zalać 15 l zimnej wody na okres 12—24 h i potem gotować w tej samej wodzie przez 2 h pod przykryciem. Wywar dodaje się do kąpieli — do pełnej kąpieli całą ilość, do pół kąpieli — połowę. Kąpiele zaczyna się od temperatury 38 i czasu trwania 5 min.

Kąpiele w wywarze z siana

Do kąpieli najlepiej nadaje się siano z łąk koszonych podczas kwitnienia traw. Gotuje się ok. 2 kg siana w 6 l wody przez pół godziny. Do kąpieli dodać można całość wywaru wraz z sianem albo sam odlany wywar.

Kąpiele w wywarze ze słomy owsianej

l kg pokrajanej słomy owsianej zalewa się 5 l wody i gotuje przez pół godziny. Po odcedzeniu dodaje się do kąpieli. Kąpiele te wskazane są u ludzi osłabionych i nerwowych z dolegliwościami reumatycznymi.

Kąpiele w odwarze z jałowca

l kg gałązek jałowca pokrajanych i garść owoców potłuczonych zalać 5 l zimnej wody i podgrzać do zagotowania. Postawić pod przykryciem na pół godziny, po czym odcedzić i wlać do kąpieli.

Kąpiele walerianowe

100 g drobno pokrajanych kłączy kozłka lekarskiego zalać

1   l zimnej wody i pozostawić na 10—12 h. Potem gotować w tej samej wodzie przez 2 min, odlać i wywar wlać do kąpieli. Kąpiele działają uspokajająco i dlatego najbardziej celowe jest stosowanie ich wieczorem.

Kąpiele tatarakowe  

200—300 g rozdrobnionych kłączy tataraku zalewa się 2 l zimnej wody i pozostawia na 2 h. Następnie gotuje się przez

2  min, odcedza i  odwar dodaje   do   kąpieli.   Kąpiel   działa wzmacniająco i pobudzająco. Wskazane jest stosowanie kąpieli rano. Zamiast kłączy można użyć do kąpieli 15—30 olejku tatarakowego (Ol. Calami).

Kąpiele z dodatkiem ziół

Kąpiel z ziela macierzanki (Herb. Serpylli). Dodaje się dc kąpieli odwar z 200 g ziela na 3 l wody. 

Kąpiel tymiankowa

Rp.
Herb. Thymi                                    200,0
D.S. Zalać całość 3 l wrzącej wody; odstawić pod przykryciem, odcedzić i wlać napar do kąpieli.

Rp.
Inflor. Tiliae                                       200,0
Rad. Bardanae                                    100,0
M.f., species
D.S. Całość'zalać 5 l wrzącej wody; postawić pod przykryciem na 30 min, od-cedzić i wlać do półkąpieli. ,

Rp.
Fol. Rosmarini                                     50,0
D.S. Zalać 2 l wrzącej wody; postawić pod przykryciem na pół godziny i odlać napar do kąpieli.

Kąpiele te działają pobudzająco i regenerujące.

Rp.
Cort. Salicis                                        100,0
D.S. Zalać 3 l wrzątku; gotować przez 15 min i wywar wlać na półkąpiel. Kąpiel zmniejsza obfite pocenie i działa lekko przeciwbólowe.

Rp.
Fol. Urticae
Herb. Polygoni avic.
Herb. Equiseti                               aa 100,0
Herb. Hyperici
Herb. Betulae
Rad. Ononidis                               aa   50,0
Fr. Sorbi
M.f., species
D.S. Całość zalać  10 l wody i gotować przez 30 min; wywar dodać do kąpieli całkowitej lub częściowej.

Rp.
Cort. Salicis                                        100,0
Fr. Juniperi
Herb. Millelolii                             aa 100,0
Fol. Urticae
Cort. Viburni opuli
Rad. Saponariae
Rad. Ononidis
Rhiz. Agropyri                              aa    50,0
M.f., species
D.S.  Całość  zalać 5 l wody i gotować przez  30  min;  wywar  wlać  do  kąpieli całkowitej  lub częściowej.

Rp.
Sem. Foenugraeci                         100,0
Herb. Serpylli 
Rhiz. Calami                             aa   50,0 
Anth. Chamomillae                 200,0
M.f., species
D.S. Odwar z całości ziół w 5  l wody, wlać do kąpieli.

50,0
Herb. Meliloti                                 50,0
Herb. Linariae 
Fol. Plantaginis                              aa 75,0
M.f., species
D.S. Odwar z całej porcji ziół W 5 l wody, wlać do kąpieli.

Rp.
Anth. Chamomillae                 100,0  
Herb. Bidentis tripart.
Herb. Asperulae                             aa 75,0
Herb. Majoranae                                 50,0
M.f., species
D.S. Całość zalać 3 l wrzątku, postawić pod przykryciem na pół godziny; napar wlać do kąpieli.

Rp.
 Fl. Verbasci 
Fl. Ulmariae 
Fl. Arnicae
Rad. Symphyti                                aa 50,0
M.f., species
D.S. Odwar z całej  porcji w 3 l wody, wlać do kąpieli.

Zabiegi miejscowe

Okłady borowinowe. Borowina składa się ze zbutwiałych resztek roślinnych i produktów ich rozkładu, jak: błonnik, lignina, ciała próchnicowe z kwasem próchnicowym na czele, proteiny, tłuszcze, cukry, ciała z grupy wosków i żywic oraz ciała rujopędne. Oprócz związków organicznych borowina zawiera niewielką domieszkę składników nieorganicznych, jak np. związki żelaza, siarki, fosforu i innych pierwiastków. Borowina dzięki zdolności wchłaniania wody, małemu przewodnictwu cieplnemu i zdolności pęcznienia pozwala na miejscowe przegrzewanie tkanek bez obawy oparzenia. Oprócz działania cieplnego borowina wywiera także działanie lecznicze poprzez składniki wchłaniane przez skórę. W aptekach można otrzymać kostkę borowinową suchą. Do suchej substancji należy powoli dodawać gorącej wody mieszając, aż do uzyskania konsystencji papki. Tak przygotowaną masę podgrzewamy w łaźni wodnej do temperatury 40—42°C. Okładamy nią chory staw, a następnie zawijamy ceratą lub folią i kocem. Dłonie lub stopy wkłada się bezpośrednio do naczynia z borowiną. Czas trwania zabiegu wynosi 10—20 min, a częstość

zabiegu zależnie od stanu chorego — 3 razy w tygodniu lub codziennie przez 2 dni z trzecim dniem przerwy. Ogólna liczba zabiegów nie powinna przekraczać 20 na l staw; można je powtórzyć na ten sam staw dopiero po upływie 4—6 miesięcy. Po każdym zabiegu borowinowym należy odpocząć przez ok. godzinę.

Okłady pod ceratką z wywarów i naparów ziołowych wykonujemy okładając chore miejsce kawałkiem płótna lub gazy zwilżonym wywarem lub naparem z odpowiednich ziół. Całość przykrywamy folią lub ceratką i bandażujemy albo owijamy kocem lub flanelą.

Rp.
Rad. Symphyti                                    100,0
D.S. Łyżkę, korzeni zalać szklanką zimnej wody, zostawić na 12 h. Rano ogrzać prawie do wrzenia. Po odcedzeniu stosować do okładów pod ceratką.

Rp..
Herb. Serpylli                                    100,0
D.S. 5 łyżek ziela zalać szklanką wrzątku i przykryć. Po 10 min zawinąć gorące ziele w płótno i przykładać na chore miejsca na okres 15—30 min.

Okłady z siana. Woreczek płócienny napełniony w 2/3, sianem wkłada się do garnka i zalewa wrzątkiem. Pod przykryciem trzyma się przez 10 min. Po wyciągnięciu wyciska się zbędną wodę między dwiema deseczkami i spłaszczony worek przykłada na chore miejsce, przykrywając kocem na okres ok. godziny.

Okłady 7 chrzanu. Świeży chrzan drobno utrzeć i przyłożyć na kawałku płótna na chore miejsce. Przykryć ceratką lub folią. Okład należy zdjąć po wystąpieniu uczucia pieczenia.

Rp.
Fol. Rubi idaei                                    50,0
D.S. 2 łyżki liści zalać szklanką letniej wody, wymieszać i ogrzewać przez pół godziny, mieszając i nie dopuszczając do wrzenia. Odcedzony płyn stosować do okładów pod ceratką.

Rp.
Fl.  Calendulae                                    50,0
D.S. 4 łyżki kwiatów zalać szklanką zimnej wody, gotować przez 20 min. Odcedzony płyn stosować do okładów pod ceratką.

Rp.
Herb. Meliloti
Rad. Symphyti
Fl. Calendulae
Sem. Foenugraeci                           aa 20,0
M.f., species
D.S. 5 łyżek ziół zalać szklanką wrzątku, przykryć na 10 min; gorące ziele przykładać na kawałku płótna na chore miejsce pod ceratką, na okres ok. godziny.

Po zabiegach należy wykonywać przepisane ćwiczenia gimnastyki usprawniającej. W zakładach fizykoterapeutycznych można łączyć miejscowe stosowanie tworzywa ziołowego z działaniem diatermii krótkofalowej. Chory staw okłada się borowiną i nagrzewa z dwóch stron sztywnymi elektrodami. Tego typu zabiegi dają dobre wyniki w przypadku wysięków w stawach kolanowych oraz zmian zwyrodnieniowych. Zabiegi te nie obciążają całego ustroju i można je stosować nawet u chorych z podwyższonym OB i zaostrzeniem stanu zapalnego w stawach. Borowinę ogrzewa się do niezbyt dużej temperatury, tj. 38-39°. Zamiast diatermii krótkofalowej można zastosować prąd stały i wykonać jontoforezę borowinową.