Rola selenu w reumatoidalnym zapaleniu stawów

Selenium in Rheumatoid Arthritis

Summary

The possible role in pathogenesis and treatment of Rheumatoid Arthritis is discussed. It was concluded that selenium supplementation could be helpful in patients suffering from this disease. Further examinations are necessary to explain and establish the role of this mineral in rheumatoid arthritis.

Słowa kluczowe: selen, reumatoidalne zapalenie stawów, suplementacja

Keywords: selenium, rheumatoid arthritis, supplementation

dr med. Igor Łoniewski,
Szczecin

Selen jest niezbędnym pierwiastkiem śladowym. W międzynarodowych standardach odżywiania zaleca się przyjmowanie ok. 50 - 200 mikrogramów selenu dziennie. Wskazane dzienne spożycie selenu (RDA) wynosi 50 mikrogramów dla kobiet i 70 dla mężczyzn. Według Narodowej Agencji Żywności w Danii, dzienne spożycie selenu powinno wynosić 125 mcg . Typowa dieta w Europie Północnej dostarcza w przybliżeniu 45 mikrogramów selenu.

Selen wchodzi w skład centrum aktywnego peroksydazy glutationowej (GSH-Px), która wraz z dysmutazą podtlenkową i katalazą pełni rolę obronnego układu antyoksydacyjnego. Enzym ten katalizuje redukcję nadtlenku wodoru, rozkłada organiczne wodorotlenki i nadtlenki oraz uczestniczy w syntezie i rozkładzie prostaglandyn i leukotrienów (1).

Na podstawie licznych badań doświadczalnych i klinicznych określa się działanie selenu jako przeciwnowotworowe, przeciwproliferacyjne, przeciwzapalne, przeciwwirusowe oraz immunoregulacyjne (2). Ze względu na działanie modulujące czynność układu immunomodulującego bardzo interesujące wydaje się zastosowanie selenu jako środka wspomagającego leczenie chorób o podłożu zapalnym. Jednym z takich schorzeń jest reumatoidalne zapalenie stawów.

Reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS) jest stale wyzwaniem dla lekarzy. W leczeniu tej choroby stosuje się leczenie farmakologiczne oraz fizykoterapię.

W farmakoterapii RZS stosuje się:

• leki przeciwreumatyczne modyfikujące chorobę (DMARD) takie jak: złoto, D-penicylamina oraz leki przeciwmalaryczne
• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSAID)
• glikokortykosteroidy i inne leki immunosupresyjne

Dotychczas nie ustalono jednoznacznie roli odżywiania w powstawaniu i leczeniu RZS. Spośród różnych pierwiastków śladowych, które mogą odgrywać rolę w powstawaniu i leczeniu RZS szczególną uwagę poświęca się selenowi.

U chorych na RZS stężenie selenu w surowicy jest o prawie 40% niższe niż u osób zdrowych (3). Bardzo interesujące były obserwacje Tarpa (4), który wraz ze współpracownikami stwierdził, że u pacjentów z RZS stężenie selenu w surowicy zmienia się wraz ze zmianą nasilenia procesu chorobowego. W okresach zaostrzenia stężenie selenu było wyraźnie mniejsze. Mechanizm powstawania tego zjawiska nie jest jasny. Nie można jednoznacznie stwierdzić, że niedobór selenu odpowiada za zachorowanie na RZS, jednakże nasilenie procesu chorobowego wiąże się z obniżeniem stężenia tego pierwiastka w organizmie. Można to tłumaczyć wyczerpaniem zapasów selenu. U pacjentów z RZS obserwuje się nasilenie stresu oksydacyjnego oraz zmniejszoną zdolność organizmu do zapobiegania temu stresowi. W maziówce, płynie maziowym oraz surowicy chorych z RZS stwierdza się dużą ilość wolnych rodników oraz produktów peroksydacji lipidów. Niedobór selenu może być związany z osłabieniem zdolności obronnych organizmu w stosunku do wolnych rodników. Możliwe jest też zwiększone zużycie GSH-Px u chorych z RZS. W związku z przytoczonymi wyżej obserwacjami wydaje się interesująca suplementacja selenu u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Oczywiście, aby uzyskać potwierdzenie tej hipotezy, przeprowadzono badania kliniczne.

W tym miejscu należy podkreślić, że konwencjonalne leczenie RZS jest często nieskuteczne i związane z występowaniem groźnych dla pacjenta działań niepożądanych. Poza tym u chorych, u których doszło do uszkodzenia stawu dobre efekty terapeutyczne są w praktyce niemożliwe do uzyskania. Dlatego przy badaniu leków, które mogą mieć zastosowanie w leczeniu RZS szczególnie ważny jest odpowiedni dobór pacjentów. Spośród kilku badań klinicznych na uwagę zasługuje praca Tarpa i wsp. z 1985 roku (5). W tym randomizowanym, kontrolowanym placebo i przeprowadzonym metodą podwójnie ślepej próby badaniu na 40 chorych, selen w dawce 256 mcg podawano przez 6 miesięcy. Oceniano stan podmiotowy oraz przedmiotowy pacjentów oraz wybrane parametry hematologiczne i immunologiczne, a także stężenie selenu w surowicy i erytrocytach. Po sześciu miesiącach zaobserwowano wzrost stężenia selenu w surowicy oraz w erytrocytach. Jednakże nie zaobserwowano poprawy stanu klinicznego, ani też zmian parametrów hematoogicznych i immunologicznych. Należy podkreślić, że do badania Tarpa włączono pacjentów z różnym stopniem destrukcji stawów, dlatego też trudno w pełni obiektywnie ocenić działanie selenu jako związku immunomodulującego. Odmienne wyniki uzyskała grupa badaczy belgijskich, którzy stosowali selen w dawce 200 mcg u kobiet ze świeżo rozpoznanym RZS (6), u których nie wystąpiły zmiany degeneracyjne stawów. Badanie przeprowadzono także metodą podwójnie ślepej próby, pod kontrolą placebo. U pacjentek otrzymujących selen obserwowano zmniejszenie dolegliwości, poprawę stanu klinicznego oraz poprawę niektórych parametrów immunologicznych. Należy podkreślić, że badanie to przeprowadzono u pacjentek ze świeżo rozpoznanym schorzeniem, u których nie doszło do destrukcji stawów. W badaniach prowadzonych przez Heinla, w 1997 (7) wykazano korzystny wpływ trzymiesięcznej suplementacji selenu u chorych na RZS. Badanie przeprowadzono metodą podwójnie ślepej próby u 70 chorych, losowo podzielonych na dwie grupy, z których jedna otrzymywała 200 mcg selenianu sodu. Ponadto obie grupy pacjentów otrzymywały olej rybi i standardowo stosowane leki przeciwreumatyczne. U chorych otrzymujących selen stwierdzono zmniejszenie występowania obrzęków oraz sztywności porannej stawów, a także poprawę markerów stanu zapalnego (białko C-reaktywne, alfa 2-globulina, PGE2). Wyniki badań świadczą więc o korzystnym wpływie suplementacji selenu u pacjentów z RZS. Mechanizm korzystnego działania tego pierwiastka nie jest znany. Postuluje się, że ma ono związek z działaniem immunomodulującym , ale dokładne wyjaśnienie tego zjawiska wymaga dalszych badań.

Na podstawie przedstawionych powyżej wyników badań należy przyjąć, że suplementacja selenu może korzystnie wpływać na przebieg choroby u pacjentów z RZS. Wydaje się, że zalecane dawkowanie powinno wynosić 50 - 100 mcg selenu na dobę (spożycie selenu w większości krajów europejskich w tym w Polsce jest mniejsze niż zalecane dzienne spożycie). Spośród różnych preparatów selenu należy stosować jego organiczne związki, z których najlepiej przyswajalna jest L-selenometionina. Połączenie selenu z cynkiem oraz witaminami antyoksydacyjnym (np. Bio-selen + cynk) dodatkowo zwiększa wchłanianie selenu z przewodu pokarmowego oraz optymalizuje działanie antyoksydacyjne tego pierwiastka (8).

Piśmiennictwo:

1.       Żbikowska H.M.: Metabolizm selenu w komórce i organizmie człowieka. Post. Biol. Kom. 1997, 3: 303-13.

2.       Coldiz G. A: Selenium and cancer prevention. JAMA 1996, 24: 1984-5.

3.       Köse K i wsp.: Plasma selenium levels in rheumatoid arthritis. Biol. Trace Elem. Res. 1996, 53: 51-6.

4.       Tarp U. i wsp.: Selenium and Rheumatoid Arthritis. A historical prospective approach. J. Trace Elem. Electrolytes. Health Dis. 1989, 2: 93-5.

5.       Tarp U. i wsp.: Selenium treatment in rheumatoid arthritis. Scand. J. Rheumatol. 1985, 4: 364-8.

6.       Pertez A. i wsp.: Adjuvant treatment of recent onset rheumatoid arthritis by selemium supplementation-preliminary observations. Br. J. Rheumatol. 1992, 4: 281-2.

7.       Heinle K. i wsp.: Selenkonzentration in der Erythrozyten bei Patienten mit rheumatoider Arthritis. Med. Klin. 1997,.92 (suppl.3): 29-30.

8.       Clausen J. i Nielsen S.A.: A comparison of ten selenium products. Selenium in Medicine and Biology, 1988 Walter de Gruyter and Co., Berlin.

Autor: Igor Łoniewski
Data: 2004-07-26
Źródło: Terapia NR 6 (108), CZERWIEC 2001