Ujazd

(...) Karol Gustaw
(...) Widząc ten w Ujeździe
Zamek przebogaty,
Zażądał od mieszkańców
Pieniężnej opłaty.
Z Iwanisk pod sam zamek
Szwedzi się zbliżyli
Z rozkazem by natychmiast
Bramy otworzyli;
Kiedy jednak nieliczna
Zamkowa załoga
Nie chciała dobrowolnie
W bramy puścić wroga,
Mówiąc, że tylko swojemu
Chce Królowi służyć,
Wtedy Szwed kazał zamek
Zrabować i zburzyć.
Długo się opierali
Przed Szwedów gromadą
Mieszkańcy tego zamku,
Męstwem, dobrą radą,
A kiedy nocną porą
Szwedzi się pokładli
Spać, przez “wycieczkę”
W wałach na obóz napadli.
(...) Po tej klęsce dopiero
Szwed się przysposobił
Do szturmu, armatami
Wyłom w wale zrobił.
Załoga zaś, nie mogąc
Dłużej Szwedom sprostać,
Tą “wycieczką” podziemną
Miała się wydostać.
Wtedy zamek do szczętu
Złupili wrogowie,
A miejsce owo odtąd
“Wycieczką” się zowie. (...)

Franciszek Ksawery Bartkowski
 

         Pozostałości zamku “Krzyżtopór” na wzgórzu, to największa tego typu ruina w tej części kontynentu europejskiego. Budowla ta wzniesiona została w latach 1631-44 przez wojewodę sandomierskiego Krzysztofa Ossolińskiego, jednego z najpotężniejszych i najbogatszych magnatów ówczesnej Rzeczpospolitej. Projekt sporządził architekt W. Senes. Zamek założony na planie pięcioboku z narożnymi bastionami był okazałą, stosowną do statusu posiadacza, rezydencją rodu Ossolińskich. Miał tyle okien ile dni w roku, tyle pokoi ile tygodni, tyle sal ile miesięcy oraz 4 wieże symbolizujące pory roku. W suficie jednej z sal umieszczono akwarium z morskimi rybami, zaś w stajniach lustra i marmurowe żłoby.
         Krzysztof Ossoliński zmarł wkrótce po ukończeniu budowy, jego syn także nie cieszył się długo wspaniałą rezydencją. Zginął pod Zborowem, w trakcie wyprawy przeciwko Bohdanowi Chmielnickiemu w 1649 roku. Nie pozostawił męskiego potomka, więc zamek przeszedł w ręce Kalinowskich, a następnie Wiśniowieckich, Morstinów, Paców, Sołtyków i innych. Pomimo potężnych umocnień, bastionów, kazamat i murów dwumetrowej grubości został zdobyty i zdewastowany przez Szwedów w 1656 r., o czym mówi przytoczony obok fragment poematu. Częściowo zamieszkały do 1770 roku. Zniszczony podczas walk konfederatów barskich.
         Zachowały się mury zamku i fortyfikacje bastionowe, obecnie zabezpieczone przed dalszym niszczeniem.