Wersja z 2012-01-25

Wyrazy z rzadkimi grupami dźwięków

Napisał Grzegorz Jagodziński, autor internetowej gramatyki języka polskiego i kursu języka polskiego dla cudzoziemców. Skróty i symbole objaśniono tutaj.

Autor tego artykułu nie widzi żadnego racjonalnego powodu, aby przy spolszczaniu obcych wyrazów zmieniać w sposób znaczący ich oryginalną wymowę, a w szczególności aby zmieniać samogłoskę -i- na -y- po t, d, r. Grupy z -i- nie są już dziś egzotyczne dla Polaków, a nasz język rekonstruuje je często w wyrazach zapożyczonych, w których kiedyś obowiązywały grupy z -y-. Oto przykłady (obejmujące tylko wyrazy zapisywane zgodnie z zasadami polskiej pisowni):

• -ti-: aguti, aktinotrocha, andantino, antidotum, aperitif, architeutis, batik, butik, cenorabditis, czapati, dementi, Dżibuti, dżojstik, elastik, elastil, Fatima, festiwal, fintifluszka, fortissimo, frontispis, ftizjatria, graffiti, gratis, greting, Haiti, Hepatil, hosting, intifada, itinerarium, itinerariusz, jachting, karting, kasting, katipo, Kiribati, koati, konfetti, konsulting, kontinuum, kotik, krossoptilon, kutikula, latimeria, lifting, listing, mantikora, marketing, Martika, martini, mastif, mastiks, matinka, matiz, mortira, mufti, multikino, multimilioner, multipleks, multiwitamina, multizbiór, nautilus, notis, Opatija, optimum, pastisz, petit, petting, plastik, prestidigitator, prestiż, propemptikon, protistologia, ptifurki, rafting, sati, skauting, sonatina, stigmaria, stilb, stilon, stilton, storting, striptiz, syndetikon, szerting, sztil, Tahiti, Tarantino, tartinka, telemarketing, tibia, Tibor, tigmotaksja, tigon, tik, tiksotropia, tik-tak, tilaka, tilapia, tilit, Timbuktu, Timor, Timur, Tina, tinta, tip-top, tipi, tips, tir, tiramisu, Tirana, tirli tirli, tirówka, Tito, titoizm, Tutinas, uistiti, ultimatum, wapiti;
• -di-: adidas, Amindiwy, anadiploza, ardipitek, bandikut, bodiczek, Burundi, cenorabditis, didaskalia, Didur, didżej, dielektryk, difenbachia, diflugia, digesta, digitalis, digitalizacja, digitalny, diler, dimer, Dina, dinar, dingi, dingo, dinka, dinks, dinornis, dinoterium, dinozaur, dintojra, dip, dipis, diplodok, diploid, diplopia, diplopora, diplozoon, dipol, diporpa, dirhem, dirka, Dirke, dis, displej, diwa, efendi, ekspedite, epanadiploza, faldistorium, fiording, frondibola, glediczia, gording, grandilokwencja, handikapować, hindi, holding, inedita, kadi, kadisz, Kiustendił, konditioner, Lakkadiwy, lyddit, mahdi, Malediwy, mediterranoidalny, midi, midinetka, Mogadiszu, nadir, Nasreddin, paraglajding, pedicelina, pedikiurzysta, Płowdiw, prestidigitator, prodiż, pudding, radirka, redisówka, telerekording, wadi, Wadim, Widin, żardiniera;
• -ri-: afrikaans, aperitif, auriga, aurikularia, balerina, beri-beri, Bering, bridż, bristol, brizol, buldering, cypris, czuringa, dewanagari, Dobricz, drink, ekslibris, eszerichia, faktoring, forint, friczjella, fristajl, garibaldczyk, grid, Grin, grindwal, gringo, grizli, harakiri, imprimatur, indris, interim, Irina, Kalahari, karibu, karimata, Karina, kartridż, katering, kauri, Kiribati, kliring, korrida, kris, Kriszna, krisznaita, kszatrija, lastriko, lori, Marica, marihuana, Marika, marimba, Marina, Marita, mastering, mehari, Mering, merinka, meritum, miczurinizm, mirinda, neutrino, Oparin, origami, orija, Orinoko, pekari, perigeum, perihelium, perintegracja, peripteros, periselenium, Pirin, prima aprilis, primabalerina, primadonna, primogenitura, prosperity, protopteridium, remastering, rendering, retriwer, ribat, Richter, Rifen, rigatoni, Rigweda, Rijad, Rijeka, riketsja, riki-tiki-tak, riksza, Riła, rimifon, Rimini, ring, ringo, Rinn, riposta, ripsalis, riszta, Rita, riwiera, rotaprint, Sabrina, safari, sari, sparing, sponsoring, spring, sprint, sprinter, Sri Lanka, stringi, striptiz, striptizerka, strit, sukuri, syringa, szotring, szpring, szpringbok, tri, triceratops, triforium, trik, trimaran, trinia, trip, trirema, triwium, uakari, wari, zeriba.

Formy z -ty-, -dy-, -ry- zwyciężają w nowych zapożyczeniach, gdy już istnieje podobny i pokrewny znaczeniowo wyraz, np. audyt, nie audit, bo audytorium. Uwaga: elastik, plastik to określenia materiału, elastyki to elastyczne spodnie (niekoniecznie wykonane z elastiku), plastyk to człowiek zajmujący się plastyką: malarstwem, rzeźbą, grafiką, architekturą (niemający nic wspólnego z plastikiem).

Podobnie zachowują się dziś często także spółgłoski c, s, z, cz, dż, sz, ż:

• -ci-: cibalgina, cibazol, cif, cimelium, cirrus, cis, Galia Cisalpejska, cissus, cistron, cisuranowiec, cito, koracidium, miracidium, scindapsus, Tabcin;
• -dzi-: Dogandzis, Dzibanitum, Dziga, Godzilla;
• -si-: dansing, eliksir, epsilon, farsi, forsing, fortissimo, Helsinki, kapsiplast, ksi, ksifidocerkaria, maksi, maksimum, maksisingiel, musimon, mysis, pepsi, persimona, pressing, psi, psittakozaur, radiotaksi, sidol, sidur, sifaka, sigilaria, sigma, sika, Sikh, Sikkim, silan, silezaur, silikat, silikon, silos, Silwana, SIM, simir, simlok, Simona, sin, sinantrop, Sinatra, Singapur, singiel, singleton, sinologia, sinus, Sistan, sitatunga, Siwa, Siwalik, siwapitek, sizal, Tbilisi, Tutsi, watussi, ypsilon, Zanussi;
• -zi-: Anasazi, fanzin, kwazicząstka, lizingować, Markazi, Mozilla, muezin, refsejzing, sejzing, Suazi, uzi, Zambezi, Zanzibar, zikkurat, ził, Zimbabwe, zin, Zinaida, zineb, zinjantrop, Zinkow, zinofos, Zira, ziram;
• -czi-: baluczi, czajczi, Czibcza, czikos, czinuk, czip, Czipewej, czips, czirliderka, Czirokez, cziru, Czita, Karaczi, liczi, mikroczip, Nurhaczi, Soczi, streczing;
• -dżi-: Dżibuti, dżig, dżigit, dżigitaj, dżihad, Dżil, dżin, dżingiel, dżingoizm, dżins, dżinsy, dżip, Dżipago, dżiu-dżitsu, Fidżi, Fudżijama, hadżi, komitadżi, odżibwa, Pazardżik, pidżin;
• -szi-: Cuszima, Hiroszima, Hoszimin, jesziwa, perszing, Raszid, rebaszizaur, Staszic, szibah, sziblak, szibolet, szift, Szilha, szin, szintoizm, Sziraz, szisza, Sziszapangma, Sziwa, tarszisz;
• -żi-: Ażi, reżim, żiga, żigolo, żiguli, Żilina, Żiwkow, Żiżi, Żiżka.

Grupy -di-, -ri-, -łi-, -si-, -zi- występują też na granicy przedrostka (rodzimego lub obcego) i rdzenia lub dwóch rdzeni; jest tu także możliwa wymowa z rozdzielającym zwarciem krtaniowym, zwłaszcza w wyrazach rodzimych:

• -di-: adideacja, nadinspektor, nadinterpretacja, nadinterpretować, nadinżynier, odideologizować, odimienny, odimiesłowowy, odindywidualizować, odinstalować, odintelektualizować, odintelektualizowywać, odiskiernik, odiskrownik, odiwanić się, odizolować, odizolowywać, podinspektor, podirytować, podirytowywać, podiwanić, przedimek, przedislamski, przedistnienie, skądinąd;
• -ri-: hiperinflacja, kontrinicjatywa, superidiota, superikonoskop, superinstrukcja, superintendent;
• -łi-: półidiota, półimperiał, półinternat, półinteligencja, półinteligent, współideowiec, współimiennik, współinwestor, współistnieć, współistotny;
• -si-: dysiluzja, eksinżynier;
• -zi-: bezideowiec, bezideowy, bezimienny, bezindukcyjny, bezinteresowny, bezinwazyjny, deziluzja, dezinformacja, dezinformować, dezintegracja, dezintegralny, dezintegrator, dezintegrować, rozigrać, rozigrywać, rozindyczyć, rozirytować, roziskrzać, roziskrzony, roziskrzyć, zidealizować, zidentyfikować, zidiocieć, zidiotyzować, zignorować, zilustrować, ziłowacieć, zimać, zimitować, zimmobilizować, zinąd, zindeksować, zindoktrynować, zindustrializować, zindywidualizować, zinfantylizować, zinfantylnieć, zinfiltrować, zinformatyzować, zinstrumentalizować, zinstrumentować, zinstytucjonalizować, zintegrować, zintelektualizować, zintensyfikować, zintensywnieć, zinterioryzować, zinternacjonalizować, zinternalizować, zinterpretować, zinwentaryzować, zironizować, zirygować, zirytować, ziszczać, ziścić, zitalizować.

Oryginalne -ly-, -ky-, -gy- ulegają zwykle zmianie przy spolszczaniu do -li-, -ki-, -gi-, jednak i ta reguła też przestaje powoli obowiązywać:

• -ly-: glyptodon, kelyfit, lyddit, lygrys, lykantropia, Lyski, lystrozaur, molybdomancja, palynologia;
• -ky-: ankylozaur, Iskyr, krokydolit, Kybele, kyliks, kynologia, Kyrcz, Kyrdżali, kysz, kyszłak, Kyzył, skyfos;
• -gy-: androgynia, gymnokalicjum, gynandria, gynerium, gynura, gyromancja, gyros, gytia, lagynos, poligynia.

Bardzo rzadkie są wyrazy, które rozpoczynają się od y- wymawianego zgodnie z pisownią: ylen, ylid, ypsilon.