Artyku zosta opublikowany tak瞠 na witrynie eioba.
Wersja z 2010-05-01

Spis tre軼i Cz窷 nast瘼na

Grzegorz Jagodzi雟ki

Jakie zwi您ki 陰cz s這wia雟ki
z innymi j瞛ykami IE?

1 – 23

Uwagi wst瘼ne o rodzajach zwi您k闚 j瞛ykowych

Zagadnienie kontakt闚 j瞛ykowych wymaga kilku uwag wst瘼nych. Przede wszystkim trzeba wyja郾i, 瞠 grupy etniczne to zbiorowiska ludzkie po陰czone wsp鏊nym j瞛ykiem, a niekoniecznie wsp鏊nym pochodzeniem w sensie biologicznym. Zagadnienie to przedyskutowano szczeg馧owo w innym miejscu. Dzisiejsi S這wianie to biologicznie w du篡m stopniu potomkowie ludno軼i przedindoeuropejskiej, wenetyjskiej, germa雟kiej, trackiej czy turkijskiej, co jednak nie zmienia faktu, 瞠 w nieodleg貫j przesz這軼i tworzyli wsp鏊not j瞛ykow i kulturow. Przodkowie biologiczni nie musz by wi璚 to窺ami z przodkami j瞛ykowymi.

W przesz這軼i zdarza這 si, 瞠 syn m闚i innym j瞛ykiem ni ojciec lub matka, a nawet ni ka盥e z rodzic闚. Jego przodkiem j瞛ykowym by w闚czas s御iad, a nie przodek biologiczny. Proces ten zachodzi zreszt do dzi. „Czystej krwi” Polacy osiadli na emigracji cz瘰to nie s w stanie przekona swoich dzieci, a zw豉szcza wnuk闚, do nauki j瞛yka polskiego, kt鏎y staje si dla nich j瞛ykiem obcym. Mimo wi瞛闚 krwi trudno zalicza ich wci捫 do Polak闚 (czy szerzej do S這wian). Cho熲y w豉郾ie z tego powodu w badaniu historii S這wian nale篡 bezwzgl璠nie odrzuci wszelkie zwi您ki o charakterze biologicznym, i skoncentrowa si jedynie na j瞛yku i innych obszarach kultury.

Przejawy ewolucji j瞛yka

J瞛yk zmienia si w czasie, nawet za 篡cia jednego pokolenia. Dzi w 鈔odkach masowego przekazu roi si od s堯w, kt鏎ych na pewno nie zrozumieliby ci, kt鏎zy odeszli od nas stosunkowo niedawno. Ich mowa momentami wydawa豉by si z kolei dziwna najm這dszym. J瞛yk wch豉nia bowiem w siebie nowe wyrazy, i jednocze郾ie pozbywa si innych.

Nie jest to jednak jedyny przejaw ewolucji j瞛yka. Wyrazy zmieniaj bowiem swoj wymow, a z istniej帷ych s堯w tworzone s nowe, dot康 nieznane. D德i瘯 zapisywany liter „” jeszcze nie tak dawno wymawiano do嗆 powszechnie zupe軟ie inaczej ni dzi – w czasie jego artykulacji koniuszek j瞛yka dotyka g鏎nych z瑿闚. Dzi taka z瑿owa wymowa odchodzi w zapomnienie, utrzymuj帷 si tylko w niekt鏎ych regionach kraju w tzw. mowie wiejskiej, a poza tym powszechnie s造szy si tylko wymow wargow, zwan jeszcze niedawno pogardliwie wa販zeniem.

Ze starej leksyki i z nowszych zapo篡cze stale tworzone s nowe wyrazy. Zapo篡czyli鄉y co prawda wyraz komputer (w zasadzie z angielskiego, ale pod du篡m wp造wem 豉ciny, zw豉szcza w odniesieniu do wymowy), jednak ju wyrazy komputerowy czy komputerowiec to rdzennie polskie twory j瞛ykowe, jedynie oparte na rdzeniu obcego pochodzenia.

Jeszcze innym przejawem zmian j瞛ykowych s przesuni璚ia znaczeniowe wyraz闚. Na przyk豉d czerstwy ma wyd德i瘯 pejoratywny, gdy mowa o pieczywie, ale ju w znaczeniu przeno郾ym niekoniecznie (mo瞠 oznacza ‘zdrowy, krzepki’). Dla Czech闚 podobnie brzmi帷y wyraz okre郵a akurat 鈍ie瞠 pieczywo, co bywa przyczyn zabawnych nieporozumie.

Zmiany j瞛yka bywaj znacznie bardziej z這穎ne. S這wo rozgrzeszy kojarzy si nam dzi nieodparcie z uwalnianiem kogo od grzech闚. Tymczasem wyraz ten brzmia pierwotnie rozrzeszy. lecz upodobniono go do wyrazu grzech, zupe軟ie innego pochodzenia. Samo rozrzeszy znaczy這 za tyle, co ‘rozwi您a’, i by這 pokrewne wyrazowi rzesza.

Inny przyk豉d zmiany semantycznej pokazuje czasownik 瞠gna, oznaczaj帷y dzi czynno軼i zwi您an z sytuacj, gdy ludzie zamierzaj si rozsta. Ciekawe, 瞠 bywa on wr璚z nieprzet逝maczalny na inne j瞛yki (angielski na przyk豉d w og鏊e takiego poj璚ia nie ma). A przecie tak naprawd 瞠gna nie znaczy ‘m闚i «do widzenia»’, ale ‘czyni znak’ (krzy瘸, cho pierwotnie niekoniecznie). Dzi termin po瞠gnanie niesie znaczenie, kt鏎ego jeszcze nie tak dawno w og鏊e nie mia這.

Z dotychczasowych rozwa瘸 p造n nast瘼uj帷e wnioski:

  1. biologiczni przodkowie dzisiejszych S這wian niekoniecznie musieli m闚i wcze郾iejsz form np. j瞛yka polskiego; niekt鏎zy mogli u篡wa dawnego niemieckiego, 豉ciny czy tatarskiego;
  2. przodkowie j瞛ykowi (niekoniecznie to窺ami z przodkami biologicznymi) jeszcze kilkana軼ie czy kilkadziesi徠 pokole temu u篡wali mowy, kt鏎a dzi by豉by ma這 zrozumia豉;
  3. j瞛yki dzi odr瑿ne, np. polski i czeski, kiedy nie r騜ni造 si od siebie niczym, a j瞛ykowi przodkowie Polak闚 i Czech闚 stanowili jeden etnos, m闚i帷y jednym wsp鏊nym j瞛ykiem;
  4. niekt鏎e wyrazy wsp馧czesnego j瞛yka polskiego wywodz si bezpo鈔ednio od wyraz闚 j瞛yka naszych przodk闚 j瞛ykowych sprzed kilkuset czy kilku tysi璚y lat; tworz one s這wnictwo odziedziczone; zwi您ki mi璠zy tymi wyrazami a formami b璠帷ymi dzi w u篡ciu okre郵a si jako genetyczne;
  5. inne wyrazy wsp馧czesnego j瞛yka to zapo篡czenia z j瞛yk闚 obcych; by造 one zupe軟ie nieznane naszym przodkom (j瞛ykowym); warto u鈍iadomi sobie, 瞠 dostatecznie dawne zapo篡czenie mo瞠 dzi niczym nie odr騜nia si od wyraz闚 odziedziczonych, wi璚 poj璚ia „odziedziczony” i „zapo篡czony” s wzgl璠ne – a dok豉dniej poj璚ie „odziedziczony” zawsze implikuje jaki horyzont czasowy (st康 m闚imy o wyrazach odziedziczonych po epoce pras這wia雟kiej czy praindoeuropejskiej);
  6. istniej w ko鎍u wyrazy tworzone w r騜nych epokach z innych wyraz闚, b康 to odziedziczonych, b康 to zapo篡czonych, a tak瞠 wyrazy wymy郵one, np. nowe wyrazy d德i瘯ona郵adowcze; te z nich, kt鏎e utworzono dostatecznie dawno, mo瞠my uzna w konkretnej analizie za odziedziczone.

Poj璚ie zwi您k闚 陰cz帷ych j瞛yki s這wia雟kie z innymi j瞛ykami indoeuropejskimi jest wi璚 niezbyt precyzyjne. Nawet pomijaj帷 fakt, 瞠 w przesz這軼i wielu ludzi nieb璠帷ych S這wianami z pochodzenia mog這 ulega slawizacji, przejmuj帷 j瞛yk swoich powinowatych czy te s御iad闚, co te przecie tworzy這 specjalnego rodzaju zwi您ek, i tak pozostaj jeszcze co najmniej dwa zjawiska. Mianowicie:

Przedmiotem rozwa瘸 w tym artykule b璠 tylko zwi您ki genetyczne, na podstawie kt鏎ych postaramy si wyci庵n望 wnioski na temat przesz這軼i S這wian. Zapo篡czeniom po鈍i璚ono natomiast inny artyku.

S這wnictwo ba速os這wia雟kie

Badaj帷 odziedziczone s這wnictwo indoeuropejskie przede wszystkim 豉two zauwa篡, 瞠 istnieje spora grupa wyraz闚, dla kt鏎ych brak odpowiednik闚 poza germa雟kim i ba速os這wia雟kim. Ba鎥owski podaje przy tym (tom I, str. XXXI), 瞠 „odpowiedniki leksykalne germa雟ko-s這wia雟kie s trzykrotnie liczniejsze ni litewsko-s這wia雟kie”, szkoda jednak, 瞠 stwierdzenia tego nie uzasadnia (zreszt podobnie, jak i masy innych stwierdze, kt鏎e zawar w swoim „S這wniku”). Te szokuj帷e dane s podejrzanie zgodne z jego niedogmatycznymi teoriami. Zamiast tych wzi皻ych nie wiadomo sk康 wylicze, Smoczy雟ki w II tomie „J瞛yk闚 indoeuropejskich”, str. 826 n, podaje za Stangiem rzetelny wyb鏎 z listy 188 leksem闚, z kt鏎ych:

— 68 wyst瘼uje tylko w germa雟kim, ba速yjskim i s這wia雟kim,
— 66 tylko w germa雟kim i ba速yjskim,
— jedynie 58 tylko w germa雟kim i s這wia雟kim.

Dla por闚nania S豉wski za Lehrem-Sp豉wi雟kim zliczy:

Smoczy雟ki podaje, za Trautmannem, wyb鏎 z listy 200–300 wsp鏊nych rzeczownik闚 ba速os這wia雟kich (rdzenie mog niekiedy da si odnale潭 w innych j瞛ykach IE, ale ju nie te konkretne wyrazy), np. (cz窷 z innych 廝鏚e, w tym z pracy Go陰ba 2004):

Uwaga: kilka leksem闚 (*budel-, *e-, *gālwā-, *geleō-, *lak-, *malda-, *ōlek-,*rēita-) powtarza si w ormia雟kim, kilka nast瘼nych w trackim.

S這wnictwo germa雟ko-ba速os這wia雟kie

W鈔鏚 leksem闚 znanych w j瞛ykach germa雟kich i ba速os這wia雟kich mo積a wymieni (w rekonstrukcji przyj皻o m.in. *a < IE *o):

Uwaga: tzw. s這wnictwo p馧nocno-zachodnie, wsp鏊ne nie tylko dla germa雟kiego i ba速os這wia雟kiego, ale i italoceltyckiego, om闚iono osobno.

Wsp鏊ne s這wnictwo germa雟ko-ba速yjskie

Istniej wyrazy znane tylko w j瞛ykach germa雟kich i ba速yjskich (w鈔鏚 nich zwracaj uwag wyrazy wy陰cznie germa雟ko-pruskie); poni瞠j na pierwszym miejscu podano formy pragerma雟kie:

Uwaga: kilka przyk豉d闚 powtarza si tak瞠 w j瞛ykach staroba趾a雟kich. Om闚iono je ni瞠j.

S這wnictwo s這wia雟ko-germa雟kie

W鈔鏚 wyraz闚 s這wia雟ko-germa雟kich wymienia si:

Jak wida, leksykalnych odpowiednio軼i s這wia雟ko-germa雟kich nie jest szczeg鏊nie du穎, a i tak wi瘯szo嗆 z nich jest w徠pliwa z takich czy innych powod闚. Cz窷 to nie wsp鏊ne innowacje leksykalne, a wynik dawnych r闚noleg造ch zapo篡cze (np. z j瞛yka italskich Wenet闚, zob. ni瞠j). Zbie積o軼i tych nie nale篡 miesza z nowszymi zapo篡czeniami, om闚ionymi w innym artykule.

Germa雟ko-ba速os這wia雟kie zbie積o軼i gramatyczne

Mi璠zy j瞛ykami germa雟ki, ba速yjskimi i s這wia雟kimi (okre郵ane 陰cznie jako p馧nocnoindoeuropejskie) mo積a te znale潭 zbie積o軼i gramatyczne, pochodz帷e najprawdopodobniej z czas闚, gdy PIE dialekty, z kt鏎ych rozwin窸y si te 3 grupy j瞛ykowe, s御iadowa造 ze sob.

  1. Brak odr騜nienia IE *a od *o (podczas gdy i by造 pierwotnie rozr騜niane, co zasadniczo zachowa litewski), przy tym zamiana IE w *a (zmieszanie z pierwotnymi *a i *o) w sylabie pocz徠kowej i ca趾owita redukcja tego d德i瘯u w sylabach dalszych, np. PIE *dhug(h)əter- > goc. dahtar, litew. duktė̃, scs. dъ靖i wobec gr. thyg嫢ēr, skr. duhit嫫-.
  2. Sonanty rozwijaj si tak samo przed sp馧g這sk i przed samog這sk (co mo磧iwe po zaniku laryngalnej). Rozw鎩 jest niezale積y od obecno軼i laryngalnej, przy czym w BS pozostaj r騜nice intonacyjne.
  3. Najbardziej znan cech jest wyst瘼owanie sp馧g這ski -m- w ko鎍闚kach deklinacyjnych tam, gdzie inne j瞛yki wykazuj -bh-, np. dat.pl. goc. nahtim, litew. naktìms, scs. no靖ьmъ, pol. nocom, por. 豉c. noctibus, skr. naktibhyaḥ, gr. instrumentalne -phi. 奸ady ko鎍闚ek z -bh- zachowane s tylko w zaimkach (por. pol. ciebie, tobie).
  4. W grupie -rn- przed sp馧g這sk drugi element ma funkcj sylabiczn, np. goc. drunkum ‘pili鄉y’ (< PIE *dhrng-), litew. krintù ‘zginam’, scs. kr瘽ǫti (w pol. tylko kr璚i; < PIE *krnt-), por. skr. kr̥nt嫢i.
  5. Dawna partyku豉 *ḱi funkcjonuje jako zaimek wskazuj帷y, por. goc. himma daga ‘dzi’, litew. ìs, scs. , pol. do siego roku, dzi, lato.
  6. Przymiotniki tworzy charakterystyczny przyrostek *-isko-, np. goc. gudisk, litew. diẽvi隕as, scs. boьskъ ‘boski’.
  7. Pe軟e dziesi徠ki nie s wyra瘸ne starymi liczebnikami IE (mo瞠 z wyj徠kiem ros. девяносто), lecz przy pomocy nowych formacji w rodzaju goc. þreis tigjus ‘30’, litew. trs dẽ隘mtys, scs. trije des皻e, tri des皻i, pol. trzydzie軼i, por. 豉c. trīgintā.
  8. We wszystkich 3 grupach istnieje wsp鏊ny liczebnik dla wyra瞠nia ‘1000’, kt鏎y mo積a rekonstruowa jako *tūtḱmti-: goc. þūsundi, litew. tū́kstantis, scs. tysǫ靖i.
  9. W grupie germa雟kiej i ba速yjskiej podobnie tworzone s liczebniki ‘11’ i ‘12’, zob. wy瞠j.
  10. Ponadto w grupie germ. i s這w. istniej pary czasownik闚 nieprzechodnich na -ne- i przechodnich na -ei-, np. goc. usgeisnan : usgaisjan ‘przestraszy si : przestraszy’, scs. u靠snǫti s : u靠siti.

Ba速os這wia雟kie zbie積o軼i gramatyczne

Szczeg鏊nie wiele innowacji fonetycznych i gramatycznych 陰czy j瞛yki ba速yjskie i s這wia雟kie, i fakt ten ostatecznie rozstrzyga o ich 陰czno軼i genetycznej. Zwolennicy przeciwstawnego pogl康u (jak A. Ba鎥owski, H. E. Mayer) fakty te ignoruj (najcz窷ciej nawet nie wzmiankuj帷 ich w swoich pracach) z niewiadomych powod闚.

  1. Wszystkie sp馧g這ski uleg造 palatalizacji przez nast瘼uj帷e *j. Pierwotny dyftong *eu rozwin掖 si wcze郾iej w *jau, a powsta貫 w ten spos鏏 *j r闚nie uczestniczy這 w palatalizacji.
  2. Dawne PIE sonanty uleg造 rozszczepieniu na *im|*um, *in|*un, *il|*ul, *ir|*ur. Zak豉da si, 瞠 postacie z *u wyst瘼owa造 pierwotnie tylko po tylnoj瞛ykowych, co jednak zatar豉 analogia. Istnieje te mo磧iwo嗆, 瞠 w j瞛yku praba速os這wia雟kim ani w dialektach PIE, z kt鏎ych si rozwin掖, nigdy nie dosz這 do powstania sonant闚, a powsta貫 pary s wynikiem redukcji nieakcentowanych protoindoeuropejskich grup *em|*om itd. Warto zwr鏂i przy tym uwag, 瞠 zredukowane PIE *e, *o (zmieszane z *a) daj w praba速os這wia雟kim *i, *u, w wyniku czego rozwijaj si alternacje *e : *i oraz *a : *u, nieznane w innych j瞛ykach IE. Por. np. PS *頡rti : *ьrǫ (cho w litew. g廨ti : geriù z inn budow czasu tera幡iejszego, por. jednak gìrtas ‘pijany’).
  3. Dawne (rzadkie) po陰czenia *i, *u + *m, *n, *l, *r pierwotnie zachowa造 w BS odr瑿no嗆, przy czym *in, *un wykazywa造 wcze郾ie tendencj do rozwoju w d逝gie *ī, *ū, por. polskie ry < *lū隘- wobec gr. lynks, PIE *lu-n-ḱ- (*luḱ-n- ?).
  4. PIE po陰czeniom sonant + laryngalna odpowiadaj po陰czenia *īm|*ūm, *īn|*ūn, *īl|*ūl, *īr|*ūr (dawna d逝go嗆 zachowana jest do dzi w postaci intonacji akutowej w litewskim czy serbsko-chorwackim).
  5. Z PIE po陰cze samog這ska + m, n, l, r, j, w + laryngalna powsta造 d逝gie dyftongi (*ēm, *ām itd.), a 郵adem dawnej d逝go軼i jest odpowiednia intonacja zachowana w pewnych j瞛ykach do dzi. Inne j瞛yki IE zatraci造 tego rodzaju r騜nice intonacyjne.
  6. Akcent cofa si z samog這ski kr鏒kiej na poprzedzaj帷 grup samog這ska (dwug這ska) + laryngalna, powoduj帷 jej intonacj akutow, np. s-ch. zȅt ‘zi耩’, litew. 暸ntas wobec gr. gambr鏀 (nie jest jasne, czy w IE rdze mia tu rzeczywi軼ie posta *ǵenH-, a forma grecka jest wynikiem zaniku laryngalnej przed p造nn, czy te wyraz uleg w BS wp造wowi rdzenia *ǵenH3- ‘zna’), litew. k嫫vė ‘krowa’, ros. kor镽a wobec gr. kera(w)鏀 ‘rogaty’ (IE kentum *kerHw-). Przy braku laryngalnej intonacja pozostawa豉 cyrkumfleksowa, nie by這 te przesuni璚ia miejsca akcentu, np. ros. zub, zba ‘z帳’, s-ch. zȗb, zȗba wobec gr. g鏔phos ‘sworze’, skr. j嫥bha- ‘z帳’.
  7. Dawne PIE preglottalizowane d德i璚zne *b (o ile istnia這), *d, *ǵ, *g (i zmieszane z nim *gʷ) rozwin窸y si w grupy z laryngaln *Hb, *Hd, *Hǵ, *Hg, czego efektem by這 wzd逝瞠nie poprzedzaj帷ej samog這ski i jej akutowa intonacja (regu豉 Wintera). W wyniku tej zmiany IE rdzenie *ed- ‘je嗆’, *sed- ‘siedzie’ maj w ba速os. posta *ēd-, *sēd-. Wzd逝瞠nie wynikaj帷e z omawianej regu造 wykazuje tak瞠 zaimek 1 osoby, scs. azъ < *鮓u wobec 豉c. ego, gr. egō itd. W czasownikowym rdzeniu *bēg- (pol. biega) dosz這 prawdopodobnie do redukcji dyftongu: PIE *bheug- > *bheuHg- > *bēg-.
  8. Morfologicznemu wzd逝瞠niu ulega造 liczne formacje, m.in. iterativa z przyrostkiem *-āje, w tym tak瞠 formacje zawieraj帷e stopie redukcji, sk康 alternacje *i : *ī, *u : ū, np. *suptei : *sūpātei, litew. sū́poti ‘potrz御a’, pol. sypa, a nawet ca貫 豉鎍uchy alternacji *e : *i (stopie redukcji, p. wy瞠j) : (wzd逝穎ny stopie redukcji), dobrze zachowane w scs. Wzd逝瞠niu ulega te stopie zerowy w formacjach typu *wīdētei (litew. pavydė́ti ‘zazdro軼i’, pol. widzie), *dūsētei (litew. dūsė́ti, pol. dysze), *kūpētei (litew. kūpė́ti, pol. kipie). Niejasne (mo瞠 spowodowane analogi) jest wzd逝瞠nie w rdzeniu *sēk- ‘siec, ci望’.
  9. Zast徙ienie dawnego gen.sg. temat闚 na -a- (IE -o-) przez ablativus. Dawny dope軟iacz jest jednak zachowany w pruskim (ko鎍闚ka -as), kt鏎y w og鏊e wykazuje nieco mniej podobie雟tw do s這wia雟kiego (za to szereg dodatkowych zbie積o軼i z germa雟kim).
  10. Wytworzy造 si abstrakta odwerbalne z przyrostkiem *-ima-, np. litew. pieìmas ‘rysowanie’, scs. pisьmo ‘pisanie’.
  11. Innym BS przyrostkiem abstrakt闚 jest *-ībā (PS *-ibā), np. litew. ganba ‘wypas’, PS *gonьba ‘polowanie, pogo’.
  12. Nazwy dzia豉cza z przyrostkami *-āja-, *-ēja-, np. litew. art鎩as ‘rolnik’, scs. ratajь, litew. siuvė́jas ‘szewc’, PS *ьv骹ь (zachowane w staroruskim). W greckim formacji tej odpowiadaj rzeczowniki na -ētēs, w rodzaju poiētḗs.
  13. Nazwy dzia豉cza z przyrostkiem *-ika-, np. litew. siuvìkas ‘szewc’, PS *ьvьcь.
  14. Nazwy zdrobnia貫 z przyrostkiem *-ītija- (PS *-ītja-), np. litew. sūntis ‘synek’, scs. otro鋱靖ь ‘ch這pczyk’, pol. dziedzic, ksi篹yc.
  15. Toponimy tworzone przyrostkami *-iska-, *-iskija-, por. litew. Kùpi隕is ‘miejsce nad rzek o nazwie Kupà’, strus. Polotьskъ (Po這ck) od rzeki Polota, por. te polskie -isko, dawne -iszcze (*-īska-, *-īskja-).
  16. Z這穎na odmiana przymiotnika okre郵onego z zaimkiem *ja (IE *jo-) jako postpozycj, np. litew. geràs-is, scs. dobrъ-jь.
  17. Przyrostek *-ininka- (sk康 *-inīka-, ale w liter. litew. -ininkas, 這t. -ieks), np. litew. dial. arklinỹkas ‘stajenny’, scs. dlъьnikъ ‘d逝積ik’.
  18. Stopie wy窺zy z sufiksem *-ējas- : *-ējās-, np. litew. superlativus geri嫠s, scs. star骹ь, star骹ь隘 (z uog鏊nieniem stopnia redukcji).
  19. Liczebnik ‘9’ ma nag這sowe d- w miejscu IE n- (wp造w ‘10’?): PS *dev皻ь, litew. devynì; pruski zachowa form newīnts.
  20. Formy przypadk闚 zale積ych zaimka 1. osoby oparte na *men- ~ *man-, np. gen. litew. mañs, scs. mene.
  21. Zast徙ienie zaimka wskazuj帷ego IE *so, *sā przez *tas, *tā: litew. tàs, tà, scs. tъ, ta.
  22. Czasowniki na *-auje- : *-awā- w miejsce IE formacji atematycznych z przyrostkiem *-u-, np. litew. keli嫠ja ‘podr騜uje’ : keliãvo ‘podr騜owa’, ps這w. *kupujetь ‘kupuje’ : *kupova ‘kupowa’.
  23. Nowy czas przesz造 (praeteritum) z przyrostkami *-ā, *-ē, dobrze zachowany w ba速yjskim (gdzie wypar ca趾iem dawny aoryst sygmatyczny) i cz窷ciowo tak瞠 w s這wia雟kim, np. litew. pir̃ko ‘kupowa’ : per̃ka ‘kupuje’, scs. pьsa, aoryst ‘pisa’ : pi鈹tъ ‘pisze’; litew. vẽdė ‘wi鏚’, scs. imperfekt ved駮xъ (formacja z這穎na, w pierwszym cz這nie dawne praeteritum *ved).
  24. Przypadki zale積e imies這w闚 tworzone z przyrostkiem *-ja-, np. gen.sg. litew. nẽ鈴n鋱o, scs. nesǫ靖a ‘nios帷ego’, litew. nẽ靴sio, scs. nesъ鈴 ‘tego, kt鏎y ni鏀’.
  25. Niezwyk豉 posta czasownika ‘da’, opartego na PIE *didoH- : *didə-, kt鏎y w BS odmienia si, przybieraj帷 w czasie tera幡iejszym formy *dōdmi, *dōdsi, *dōsti, *dōdme itd., por. stlitew. duosti, scs. dastъ ‘daje, da’.

Argumenty przeciwnik闚 pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego

Przeciwnicy pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego przemilczaj wymienione podobie雟twa i powo逝j si na takie fakty j瞛ykowe jak:

  1. r騜nica IE *ā : *ō zanik豉 w s這wia雟kim, ale jest zachowana w ba速yjskim (r騜nica trywialna wynikaj帷a ze zlania si tych samog這sek w s這wia雟kim ju w okresie samodzielnego rozwoju; paralelna zmiana nast徙i豉 te w j瞛yku pruskim w鈔鏚 j瞛yk闚 ba速yjskich);
  2. IE *s w pewnych warunkach (wedle najcz窷ciej podawanej regu造, po *r, *u, *k, *i) rozwija si w x w s這wia雟kim, podczas gdy w w ba速yjskim (powo造wanie si na tego rodzaju argument powinno by poczytane jako dow鏚 braku wiedzy lingwistycznej – przecie w procesie zmiany szczelinowej z瑿owej s w welarn x d德i瘯 typu musia wyst瘼owa na pewnym przej軼iowym etapie, a zatem stan ba速yjski jest po prostu starszy od s這wia雟kiego; na zahamowanie zmiany w ba速yjskim na pewnym etapie wskazuje te przypuszczalne cofni璚ie > s w wielu pozycjach – faktycznie, zmiana *s > w ba速yjskim jest w miar konsekwentna jedynie po *r);
  3. zachowanie IE grupy *sr w ba速yjskim, podczas gdy przechodzi ona w str w s這wia雟kim (wyja郾ienie jest analogiczne jak w pkt. a);
  4. wyst瘼uje r騜nica w rozwoju IE *ks-, kt鏎e w ba速yjskim daje sk-, natomiast w s這wia雟kim x- lub sk- (ale przecie rozw鎩 s這wia雟ki jest przynajmniej cz窷ciowo zbie積y z ba速yjskim);
  5. w s這wia雟kim obowi您uje „prawo otwartej sylaby”, nieznane w ba速yjskim (gdyby autorzy tego „odkrycia” cho熲y pobie積ie przejrzeli literatur podr璚znikow dotycz帷 tego tematu, dowiedzieliby si zapewne, 瞠 omawiana regu豉 fonetyczna dzia豉豉 bardzo p騧no, u ko鎍a okresu jedno軼i s這wia雟kiej, a wi璚 jest p騧n s這wia雟k innowacj i nie mo瞠 by dowodem na brak pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego);
  6. s這wia雟ki podlega trzem palatalizacjom, kt鏎e nie s znane w ba速yjskim (kolejna s這wia雟ka innowacja, kt鏎a nie mo瞠 by brana pod uwag jako dow鏚 braku pokrewie雟twa);
  7. w s這wia雟kim znajdujemy sufiks *-teli-, kt鏎ego brak w ba速yjskim; poza PS znany jest w hetyckim (brak jakiego sufiksu w jednej grupie przy obecno軼i w innej grupie nie mo瞠 by dowodem braku ich pokrewie雟twa, bo przecie nie wszystkie elementy j瞛ykowe przechowuj si we wszystkich j瞛ykach potomnych);
  8. podobnie jak hetycki, ale w przeciwie雟twie do ba速yjskiego, s這wia雟ki u篡wa sufiksu -es- do tworzenia nazw cz窷ci cia豉: *uxo, *oko, *t骴o (~ *telo), D *u鈹se, *o鋀se, *t骴ese (formy takie zdaj si by pozosta這軼i twor闚 og鏊noindoeuropejskich, s jednak w zaniku i ich 郵ady spotykamy tylko w pewnych s這wia雟kich dialektach, np. polski zna co prawda przymiotnik cielesny, kt鏎y dowodzi istnienia dawnego dope軟iacza *t骴ese, ale nie przechowa 瘸dnych 郵ad闚 oczekiwanych postaci **uszosa, **oczosa (jak niebiosa); w j瞛ykach ba速yjskich mog造 wi璚 zanikn望 ca趾owicie);
  9. liczebniki s這wia雟kie tworzone s nieznanym w ba速yjskim sufiksem -ti-: p皻ь, 鈹stь, dev皻ь, des皻ь (kolejna s這wia雟ka innowacja, polegaj帷a na u篡ciu dawnych rzeczownik闚 odliczebnikowych o znaczeniu ‘pi徠ka’, ‘sz鏀tka’ itd. w znaczeniu zwyk造ch liczebnik闚; jej nieobecno嗆 w ba速yjskim dowodzi tylko tego, 瞠 innowacja ta pojawi豉 si ju po zerwaniu jedno軼i ba速os這wia雟kiej);
  10. ba速yjski ma sufiks IE *-mo- w liczebnikach porz康kowych, podczas gdy s這wia雟ki ma *-wo-, np. litew. pìrmas = scs. prьvъ ‘pierwszy’ (argument ten jest po prostu nieprawdziwy i 鈍iadczy o braku rzetelno軼i krytyk闚 pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego, przecie si鏚my, 鏀my maj w豉郾ie IE *-mo-!);
  11. liczebniki ‘11’, ‘12’ w ba速yjskim odpowiadaj formacjom germa雟kim, ale nie s這wia雟kim (istotnie, jest to jedna z szeregu ba速yjsko-germa雟kich zbie積o軼i j瞛ykowych, kt鏎ej jednak mo積a przeciwstawi ca造 szereg zbie積o軼i s這wia雟ko-germa雟kich);
  12. zachowanie w pruskim i starolitewskim IE ko鎍闚ki 1 sg. *-mai (brak 郵ad闚 tej ko鎍闚ki w s這wia雟kim nie dowodzi dok豉dnie niczego, jak ka盥y argument ex nihilo; to samo wyja郾ienie mo積a zreszt zastosowa do punktu poprzedniego i do uwagi na temat sufiksu *-teli-);
  13. zar闚no w ba速yjskim, jak i w germa雟kim odmiana przymiotnik闚 r騜ni si od odmiany rzeczownik闚 i zawiera ko鎍闚ki zbie積e z deklinacj zaimk闚 (po raz kolejny nale篡 przypomnie, 瞠 istniej te podobne zbie積o軼i germa雟ko-s這wia雟kie; cecha ta mog豉 rozwin望 si niezale積ie w obu grupach, gdy ko鎍闚ki zaimkowe s do嗆 powszechnie przenoszone do deklinacji przymiotnik闚, a nawet rzeczownik闚);
  14. do tworzenia imies這w闚 przesz造ch s這wia雟ki u篡wa sufiksu -l-, nieznanego w ba速yjskim (kolejny argument ex nihilo);
  15. ko鎍闚ka 1 sg. czasownik闚 tematycznych kontynuuje IE *-ō, podczas gdy w s這wia雟kim mamy ko鎍闚k -ǫ < *-om (w s這wia雟kim mamy do czynienia z innowacj powsta陰 po oddzieleniu od ba速yjskiego);
  16. czasowniki ba速yjskie posiadaj infiksy -n- i -st-, kt鏎ych nie ma w s這wia雟kim (po raz kolejny mamy do czynienia z nierzetelno軼i lub niewiedz krytyk闚 jedno軼i ba速os這wia雟kiej, przecie infiks -n- wyst瘼uje w s這wia雟kim, np. scs. s璠ǫ : s鮀ti ‘si捷’, natomiast -st- nie jest infiksem, ale sufiksem, kt鏎y jest najwyra幡iej innowacj ba速yjsk rozwini皻 po oddzieleniu si s這wia雟kiego);
  17. ba速yjski nie odr騜nia 3 sg. od 3 pl., podczas gdy s這wia雟ki odr騜nienie to zachowa (kolejna innowacja ba速yjska, kt鏎ej obecno嗆 nie przeczy pokrewie雟twu ba速os這wia雟kiemu, a jedynie dowodzi okresu wsp鏊nego rozwoju j瞛yk闚 ba速yjskich);
  18. w ba速yjskim nie ma 郵ad闚 aorystu sygmatycznego, obecnego w s這wia雟kim (argument ex nihilo, warto go zestawi ze wsp鏊nymi ba速os這wia雟kimi innowacjami w tworzeniu czasu przesz貫go, om闚ionymi powy瞠j, z kt鏎ych w jasny spos鏏 wynika, 瞠 innowacje te wypar造 stare czasy przesz貫 ca趾owicie w ba速yjskim, a cz窷ciowo w s這wia雟kim, kt鏎y w tym punkcie okaza si po prostu bardziej zachowawczy);
  19. ba速yjski posiada przymiotniki z sufiksem -inga-, kt鏎ych 郵ad闚 brak w s這wia雟kim (istnienie innowacji w jednej grupie przy ich braku w innej grupie nie dowodzi jeszcze braku pokrewie雟twa, poza tym jak si wydaje, na 郵ady tego sufiksu mo積a jednak w s這wia雟kim natrafi, cho niekoniecznie w tworach o znaczeniu przymiotnik闚);
  20. w ba速yjskim obecny jest sufiks deminutywny -l-, kt鏎y w tej funkcji w s這wia雟kim jakoby nie wyst瘼uje (kolejny argument ex nihilo, w dodatku nieprawdziwy: ojczulek, matula, czarnula, krasula).

Jak wida z powy窺zej analizy i do陰czonych uwag, nie ma ani jednego dowodu braku pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego, gdy lista rozbie積o軼i nie jest jeszcze 瘸dnym dowodem. Niekt鏎zy nie mog jako zrozumie prostej prawdy, 瞠 brak jakiej cechy o niczym nie 鈍iadczy i dlatego generalnie trudniej jest dowie嗆 braku pokrewie雟twa ni jego istnienia. Gdyby pos逝giwa si t metod, 豉two mo積a by „dowie嗆”, 瞠 np. polski i rosyjski nie s ze sob spokrewnione, bo np. w polskim dawne przesz這 w rz, a w rosyjskim nie (tak samo w s這wia雟kim mia造 miejsce rozmaite palatalizacje, a ba速yjskim nie).

Dowodem braku bezpo鈔edniego pokrewie雟twa j瞛yk闚 ba速yjskich i s這wia雟kich by這by istnienie j瞛yk闚 siostrzanych, tj. najbli窺zych ba速yckiemu i s這wia雟kiemu. Nale瘸這by w闚czas przytoczy list wsp鏊nych innowacji bardziej licznych lub bardziej istotnych ni te, kt鏎e podaje si dla uzasadnienia pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego. Co prawda niekt鏎zy przeciwnicy pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego pr鏏uj wskaza Trak闚 jako grup siostrzan Ba速闚, a Alba鎍zyk闚 jako grup siostrzan S這wian, jednak odpowiedniej listy argument闚 nie s w stanie przedstawi.

Gdyby nie istnia這 bliskie pokrewie雟two Ba速闚 ze S這wianami, nie istnia造by tak瞠 liczne wsp鏊ne innowacje (cechy wsp鏊ne dla obu tych grup j瞛ykowych, tak leksykalne, jak i gramatyczne, niewyst瘼uj帷e ani w praj瞛yku, ani w innych j瞛ykach IE), om闚ione powy瞠j. Przeciwnicy pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego najcz窷ciej do innowacji tych w og鏊e si nie odnosz, co jest koronnym dowodem ich nierzetelno軼i i nienaukowo軼i ich wywod闚. Nie jest bowiem sztuk zgromadzi cho熲y setki argument闚 dla poparcia w豉snej tezy – sztuk jest obja郾ienie fakt闚, kt鏎e tezy tej nie popieraj, w taki spos鏏, jak powy瞠j uczyniono z argumentami przeciwnik闚 pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego. A takich obja郾ie w豉郾ie tym przeciwnikom brakuje.

Na koniec nie bez znaczenia jest fakt, 瞠 tezie o braku pokrewie雟twa ba速os這wia雟kiego nader cz瘰to towarzysz elementy polityczne i nacjonalistyczne, na kt鏎e w nauce nie ma miejsca (z tego samego powodu z du篡m dystansem nale篡 na samym wst瘼ie podej嗆 do tak zwanej hipotezy autochtonicznej pochodzenia S這wian, om闚ionej i skrytykowanej w innym artykule). Mo積a od biedy zrozumie urazy Litwin闚 do S這wian, a zw豉szcza Polak闚, wynikaj帷e ze z這穎nej historii obu narod闚, nie mo積a jednak zrozumie pr鏏 nadawania naukowego charakteru nacjonalistycznym mitom czyni帷ym ze S這wian potomk闚 niewolnik闚 zdobytych przez Ba速o-Trak闚 na przodkach Alba鎍zyk闚 zamieszkuj帷ych niegdy Karpaty (zob. np. tutaj i tutaj) i s豉wi帷ym Ba速闚 jako prawowitych spadkobierc闚 indoeuropejskich bohater闚, zagra瘸j帷ych innym ludom, kt鏎e zmuszone by造 b豉ga o ochron Imperium Rzymskie.

Spis tre軼i Cz窷 nast瘼na