Wersja z 2012-04-24

Grzegorz Jagodzi�ski

Ruchome zwarte
w j�zykach indoeuropejskich

Ruchome zwarte sp�g�oski podniebienne

Przyk�ady zosta�y zaczerpni�te z r�nych �r�de�, m.in. Cohen, 2004.

Istniejďż˝ IE wyrazy z „ruchomym k”, interpretowanym jako ďż˝lad po laryngalnej. Niekiedy istnieje teďż˝ „ruchome g”. Znanymi przykďż˝adami sďż˝:

• *bhorHw-: ros. bďż˝rov ‘kastrowany wieprz’, stpol. browek, PS *borvъ – sgn. barug, barh, stisl. bo̦rgr, niem. Barch ‘wieprz’;
• *bhruH-: pol. brew, PS *bry, acc. *brъvь, litew. bruvìs, skr. bhrū-, sgn. brāwa, stang. brū, brǣw, ang. brow, gr. ophrỹs ‘brew; wystajďż˝cy brzeg’ (IE *bhrĕHu-) oraz strus. bervь ‘ogrodzenie’, czes. bďż˝ev, gen. bďż˝vi ‘kďż˝adka’, scs. brъvьno ‘belka’, ros. brevnďż˝, pol. bierwiono, PS *bьrveno, *bьrvьno, stisl. brďż˝ ‘most’, gal. brīva (IE *bhreHw-) – stisl. bryggja ‘przystaďż˝’, stniem. brucka, niem. Brďż˝cke ‘most’, stang. brycg, ang. bridge (IE *bhrĕkw-);
• *deHiwer-, *deiHwer-: pol. dziewierz ‘brat mďż˝a’, scs. dďż˝verъ, litew. dieverìs, skr. devďż˝r-, ďż˝ac. lēvir (poklasyczne, z rozwojem ē < ēi jak w rēs < *rēis lub zamiast *laevēr), gr. dāḗr – orm. taigr, stang. tācor, sgn. zeihhur;
• *dlaH-: het. iďż˝ḫaḫru ‘ďż˝za’ – skr. ďż˝ru, aw. asrū-, litew. aďż˝arà, ãďż˝ara, ďż˝ot. asara, toch. А ākďż˝r, gr. dďż˝kry, stďż˝ac. dacruma, ďż˝ac. lacrima; tu moďż˝e teďż˝ naleďż˝eďż˝ ďż˝ac. lac, gen.sg. lactis ‘mleko’, zob. niďż˝ej;
• *dhǵhuH-: pol. dzwono ‘pďż˝at ryby’, PS *zъvono, litew. ďż˝uvìs ‘ryba’, gr. ikhtkỹs – prus. suckis (*dhǵhuk-), orm. jukn (*dhǵhug-);
• *gʷouH-: het. *guwau ‘bydlďż˝, wďż˝, krowa’, toch. A ko, stir. bó, gr. boũs, ang. cow, niem. Kuh, skr. gáuḥ, orm. kov, ďż˝ot. gùovs, pol. gďż˝wno – stwal. stkorn. buch, nwal. buwch, bret. buc’h (< *boukkā), moďż˝e teďż˝ ďż˝ac. vacca – skr. vaďż˝ā ‘krowa’, zob. niďż˝ej;
• *Hab-, *Hap-: nord. api ‘maďż˝pa’, ang. ape, niem. Affe, strus. opica – skr. kapďż˝-; zapewne zapoďż˝yczenie semickie;
• *Haǵ-: skr. ajďż˝s ‘kozioďż˝’, ajā́ ‘koza’, ďż˝pers. azak, pers. azg, stir. ag ‘kozioďż˝’, pol. jaďż˝ ‘ryba Leuciscus idus’, strus. jazьno ‘kozia skďż˝ra’, litew. oďż˝ỹs ‘kozioďż˝’, oďż˝kà ‘koza’ (z metatezďż˝?), prus. wosee (z nagďż˝osowym w- bďż˝dďż˝cym ďż˝ladem ruchomego k?; z form baďż˝t. takďż˝e fiďż˝skie vuohi); tu nale�� zapewne takďż˝e gr. aĩks, gen. aigďż˝s ‘koza’, orm. aic, trac. aiz (*Haiǵ-), alb. dhi (*aiǵijā), skr. eḍa-, eḍaka- ‘rodzaj owcy’, aw. izaēna, īzaēna ‘skďż˝rzany’ – PS koza (posďż˝dzane o rodowďż˝d turkijski lub semicki, gdyďż˝ bez wzdďż˝uďż˝enia samogďż˝oski oczekiwanego na mocy reguďż˝y Wintera, jednak derywat kozьlъ ‘kozioďż˝’ jest bardzo archaicznego typu), koďż˝a ‘skďż˝ra (kozia)’, koďż˝uxъ, alb. keth, kedhi ‘kozioďż˝ek’, goc. hakuls ‘pďż˝aszcz’, stisl. ho̦kull, stang. hǣcen ‘kozioďż˝ek’ (*hōkīna- z samogďż˝oskďż˝ dďż˝ugďż˝), skr. chaga-, chāga- ‘koza’ (p. niďż˝ej), moďż˝e teďż˝ ang. kid (zapoďż˝yczone?);
• *HaHu-, *Hau-, *Heu-, *Hou-, *HHou-, *sHou-: pol. jawny, na jaw, na jawie (*āu-), litew. ovyjè ‘na jawie’, skr. āvi- ‘jawny’, ďż˝ac. audīre ‘sďż˝yszeďż˝’, oboedīre ‘byďż˝ posďż˝usznym’ (*aui-), gr. aḯō ‘sďż˝yszďż˝’, aisthďż˝nomai ‘zauwaďż˝am’, ep-ďż˝ïstos ‘znany’ – pol. czuďż˝ (*keu-), ďż˝ac. cavēre ‘czuwaďż˝, strzec siďż˝’ (*kau-), gr. koďż˝ō ‘dostrzegam, zauwaďż˝am, sďż˝yszďż˝’ (*kou-), skr. kavi- ‘mďż˝drzec, prorok, jasnowidz’, ā-kuvate ‘zamierza’, ā-kūtam, ā-kūti- ‘umysďż˝’, stang. hāwian ‘patrzeďż˝’ – ang. show ‘pokazaďż˝’, niem. schauen ‘patrzeďż˝, spoglďż˝daďż˝’, gr. thyoskďż˝ō, thyo-skoďż˝ō ‘skďż˝adaďż˝ ofiarďż˝’, thyo-skďż˝os ‘kapďż˝an skďż˝adajďż˝cy ofiarďż˝’, ďż˝pers. ďż˝kōh ‘przepych, majestat’, pers. ďż˝ikōh, ďż˝ukōh; por. teďż˝ dwa nastďż˝pne;
• *HaHu-d-, *sHaHu-d-: pol. cud, stpol. cudo, czudo, scs. ďż˝udo (*keud-), cs. takďż˝e ďż˝tudo (*skeud- lub pod wpďż˝ywem *tjudj- ‘cudzy’), ros. kudďż˝snik ‘czarownik’, gr. kỹdos, gen. kỹdeos ‘cze��, sďż˝awa’, prus. au-schaudē ‘ufa, wierzy, dowierza’; rozszerzenie poprzedniego;
• *HaHu-s-: litew. ausìs ‘ucho’, pol. ucho, alb. vesh (*ōus), orm. unkn, gen. unkan, ir. ďż˝, ang. ear, goc. ausō, aw. du. uďż˝i ‘uszy’, ďż˝ac. auris ‘ucho’, auscultāre ‘sďż˝uchaďż˝’, gr. oũs ‘ucho’, gen. ōtďż˝s, hom. gen. oďż˝atos – gr. akoďż˝ō ‘sďż˝yszďż˝’ (*əkous- < *H̥Hous-), orm. akanǰkʰ ‘uszy’, ang. hear ‘sďż˝yszeďż˝’, goc. hausjan;
• *Hai-d-, *Haidh-: ďż˝ac. aestās, gen. aestātis ‘lato’, Aetna z protoital. *ait- – ang. heat ‘upaďż˝’;
• *Haḱ-: ďż˝ac. acūmen ‘ostrze, wierzchoďż˝ek’, ďż˝ot. ass ‘ostry, tnďż˝cy, zaostrzony’ – ďż˝ac. cacūmen ‘wierzchoďż˝ek, szczyt’, skr. kakďż˝bh- ‘szczyt gďż˝ry’ (kentum!);
• *Haḱm-: litew. akmuõ ‘kamieďż˝’ (z rozwojem kentumowym), ãďż˝menys ‘krawďż˝dďż˝’, prus. asman- ‘niebo’, skr. aďż˝man- ‘skaďż˝a, kamieďż˝’, gr. ďż˝kmōn ‘kowadďż˝o’ (IE *aḱmōn) – pol. kamieďż˝ (IE *kāmōn), stisl. hamarr ‘skaďż˝a’, ang. hammer ‘mďż˝ot’, stnord. himinn ‘niebo’, dat. hifne (z dysymilacjďż˝), stsas. hevan, stang. heofon, ang. heaven, sgn. himil, niem. Himmel; w PS i germ. mogďż˝a zaj�� metateza: IE *(H)aḱm- > *ka(H)m-; formy germ. majďż˝ krďż˝tkďż˝ samogďż˝oskďż˝ w rdzeniu (metateza pďż˝niejsza niďż˝ w sďż˝ow., juďż˝ po zaniku laryngalnej?) i sugerujďż˝ pierwotnďż˝ odmianďż˝ heteroklitycznďż˝ *aḱmor, *aḱmen-; istnieje hipoteza, ďż˝e wyraz osiďż˝ek zostaďż˝ wtďż˝rnie skojarzony ze sďż˝owem siďż˝a i pierwotnie byďż˝ zwiďż˝zany z rdzeniem *aḱ- (w mitologii wschodniosďż˝owiaďż˝skiej nazwa ta oznacza herosďż˝w posďż˝ugujďż˝cych siďż˝ kamiennďż˝ broniďż˝); tu moďż˝e teďż˝ ďż˝ac. camisia ‘koszula’, jeďż˝li pierwotne znaczenie ‘pokrywaďż˝, przykrywaďż˝’;
• *Halind-: gr. alďż˝ndō ‘powodujďż˝ tarzanie’, alindďż˝omai ‘tarzam siďż˝’ – kalindďż˝omai ‘t.s.’;
• *Han: ďż˝ac. an ‘czyďż˝ nie, raczej’ – gr. kďż˝n ‘nawet jeďż˝liby, choďż˝, bďż˝dďż˝’;
• *Han-, *Han-Ht-: ďż˝ac. anas, gen. anatis ‘kaczka’, litew. ďż˝ntis, PS *ǫtь, ros. ďż˝tka – fr. cane ‘kaczka’, canard ‘kaczor’;
• *Hand(h)-: het. ḫandaiďż˝, ḫandaďż˝ ‘ciepďż˝o’, stir. and- ‘rozpalaďż˝’, gr. ďż˝nthraks ‘wďż˝giel’ – ďż˝ac. candeō ‘ďż˝wieciďż˝’, candor ‘jasne ďż˝wiatďż˝o’; inne warianty w zestawieniu rozwoju nieregularnego, hasďż˝o kend-;
• *Handh-: gr. anthḗlion ‘juk, kosz bagaďż˝owy’ – kanthḗlion ‘t.s.’;
• *Hap-: skr. ap- ‘woda’ – nord. haf ‘morze’, niem. Haff ‘zatoka’; zob. niďż˝ej;
• *Hap-, *Hab-, *Habh-: het. epp- ‘braďż˝’, luw. pija- ‘daďż˝’, skr. āpa ‘osiďż˝gn��’, ďż˝ac. apīscī ‘osiďż˝gn��’, aptus ‘osiďż˝gniďż˝ty’, optāre ‘pragn��’, stalb. ep ‘daje’ – gr. kďż˝ptō ‘chciwie ďż˝ykaďż˝’, ďż˝ac. capere ‘chwyciďż˝’, captus ‘schwytany’, ang. have ‘mieďż˝’ – pol. nagabywaďż˝, ang. keep ‘trzymaďż˝’ – ďż˝ac. habēre ‘mieďż˝’, ang. give ‘daďż˝’ (PG *geban-); inne warianty wyszczegďż˝lniono w zestawieniu rozwoju nieregularnego, hasďż˝o gabaďż˝;
• *Hapr-: pol. wieprz, ďż˝ot. vepris ‘kastrowany wieprz’, germ. *ebura- ‘knur, wieprz, dzik’, niem. Eber, stang. eofor ‘dzik’, stisl. jo̦furr ‘ksi���’ (przenoďż˝ne), ďż˝ac. aper ‘wieprz’, trac. ďż˝bros ‘kozioďż˝’ – stisl. hafr ‘kozioďż˝’, gr. kďż˝pros ‘wieprz’, ďż˝ac. caper ‘kozioďż˝’, wal. caer-iwrch ‘kozioďż˝ sarny’, stir. caera ‘baran, owca’ – gal. gabros ‘kozioďż˝’, ir. gabhar; wal. gafr, istnieje etymologia semicka;
• *Harǵ-: gr. argďż˝s ‘lďż˝niďż˝cy, biaďż˝y’, trac. arzas ‘biaďż˝y’, toch. A ārki-, B ārkwi- – het. karkis;
• *HarH-, *Hars-: het. ḫarďż˝- ‘uprawiaďż˝ ziemiďż˝’ – skr. karṣ- ‘oraďż˝’, ďż˝ac. carrere ‘grďż˝plowaďż˝ weďż˝nďż˝’, ang. harrow ‘brona’ – nider. hark ‘grabie’;
• *Hark-, *HarHk-: ďż˝ac. ricinus ‘gatunek duďż˝ego kleszcza’, litew. ďż˝rkė ‘gatunek roztocza’ (kleszcz, brzuchacz ��kowy Siteroptes graminum, rozkuszek mďż˝czny Tyroglyphus farinae, ptaszyniec kurzy Dermanyssus gallinae, < *erHk-), ďż˝ot. ẽrce ‘kleszcz bydlďż˝cy; drewniany kozioďż˝’, pol. rak (jeďż˝li od PS *ārka- z przestawkďż˝), moďż˝e teďż˝ gr. akarďż˝ ‘roztocz, rozkruszek, kleszcz’ – gr. karkďż˝nos ‘krab’, ďż˝ac. cancer ‘rak’ (zamiast *carcer wedďż˝ug cancer ‘choroba’), skr. karkata ‘rak’, karka ‘krab’;
• *Haru-: gr. (Hez.) ďż˝rya ‘orzechy’ – gr. kďż˝ryon ‘orzech wďż˝oski’ (niewykluczone dalsze pokrewieďż˝stwo z alb. arrďż˝, litew. rďż˝eďż˝as, pol. orzech);
• *Hebhal-: het. ḫupallaďż˝ ‘czaszka, skalp’ – gr. kephalḗ ‘gďż˝owa’;
• *HliH-: het. ḫalīna ‘glina’, ďż˝ac. linō ‘smarowaďż˝’, gr. alīnṓ – pol. glina;
• *Hoǵ-, *Haǵ-: skr. ďż˝jma- ‘tor, ciďż˝g, ciďż˝gniďż˝cie’, gr. ďż˝gmos ‘bruzda; pokos, linia ďż˝ciďż˝tego zboďż˝a’, zapewne zwiďż˝zane z gr. ďż˝gō ‘prowadzďż˝, pďż˝dzďż˝’, ďż˝ac. agere ‘pďż˝dziďż˝, wie��, dziaďż˝aďż˝’, takďż˝e niem. dial. Jahn ‘pokos’, szw. dial. ån – ang. hack ‘siekaďż˝’, zob. niďż˝ej;
• *HoHl-, *HoHlen-: gr. ōlďż˝nē ‘ďż˝okieďż˝, przedramiďż˝’, ďż˝laks, ďż˝ac. ūlna, litew. ďż˝olektis ‘przedramiďż˝, ďż˝okieďż˝ – miara dďż˝ugoďż˝ci’, alkū́nė ‘przedramiďż˝, ďż˝okieďż˝, zakole rzeki’, ďż˝ot. è̹lkuone ‘ďż˝okieďż˝’, PS *olkъtь, pol. ďż˝okieďż˝ – gr. kõlon ‘staw, przegub’, ďż˝ac. collum ‘szyja’, goc. hals, niem. Hals, litew. kelė́nas ‘rzepka’, kelỹs ‘kolano’, scs. kolďż˝no, pol. kolano;
• *Hoḱs-, *Haḱs-: ďż˝ac. āla (*akslā) ‘skrzydďż˝o, bark, pacha’, axilla ‘pacha’ – skr. kďż˝kṣa- ‘pacha’, aw. kaďż˝a ‘bark’, ďż˝ac. coxa ‘biodro’; zwracajďż˝ takďż˝e uwagďż˝ formacje o podobnym znaczeniu z nagďż˝osowym *p-: pol. pacha, pachwina, ďż˝ot. paksis ‘kďż˝t w domu’, skr. pďż˝kṣa- ‘skrzydďż˝o, ramiďż˝’, pďż˝kṣas- ‘bok’, ďż˝ac. pectus ‘pierďż˝’, toch. A päśśaṃ, B p��ane ‘biust, piersi’;
• *Honk-, *Hank-: gr. ďż˝gkos ‘guz, masa, brzemiďż˝’ – ďż˝ac. cancer ‘rak (choroba)’;
• *Hop-, *Hap-: ďż˝ac. optimus ‘najlepszy’ – caput ‘gďż˝owa’, ang. head;
• *Hors-: het. ḫarďż˝ar, ḫarďż˝an- ‘gďż˝owa’ – gr. kďż˝rrē, joďż˝. kďż˝rsē ‘gďż˝owa, skroďż˝’;
• *Hos-: pol. jesion, dial. jasieďż˝, litew. ďż˝osis, ďż˝ac. ornus, wal. onnen, ang. ash (*Hos-k-) – hazel ‘leszczyna’ (*koselo-);
• *Host-, *Hast-: pol. o��, skr. ďż˝sthi ‘ko��’, gr. ostďż˝on ‘ko��’, astrďż˝galos ‘krďż˝g, kostka’, ostakďż˝s, astakďż˝s ‘homar’, ďż˝ac. ōs, gen.sg. ossis ‘ko��’, het. ḫaďż˝tai – pol. ko��, s-ch. kost ‘ďż˝ebro’, ďż˝ac. costa ‘ďż˝ebro’;
• *HreiH-: ang. row ‘rzďż˝d’, niem. reihen ‘fastrygowaďż˝’, Reihe ‘linia, szereg, rzďż˝d’, ďż˝gn. rīhe, skr. rekha, lekha ‘linia, naciďż˝cie, rysa’, gr. ereďż˝kō ‘rozdzieram, przeszywam (w��czniďż˝)’, wal. rhwyg ‘szczelina’, litew. riekiù, riẽkti ‘kroiďż˝ chleb’ – pol. kroiďż˝, ďż˝ot. kreju, krìet ‘zbieraďż˝ ďż˝mietankďż˝’; w IE wahanie *Hreik- ~ *HreikH- ~ *kreiH- (chyba zmieszane z IE rdzeniem *ker- ‘kroiďż˝’, jednak uderza zestawienie sďż˝ow. –litew.);
• *Hub-, *Humb-, *Hubh-: gr. hybďż˝omai ‘przygarbiďż˝ siďż˝’, hỹbos ‘garb wielb��da’, hȳbďż˝s ‘garbaty’, hȳbďż˝zō ‘pochyliďż˝ siďż˝ i wymiotowaďż˝’ – gr. kďż˝ptō, perf. kďż˝kypha ‘pochylaďż˝ siďż˝’, ďż˝ac. cūpa ‘beczka, kadďż˝’, gr. kďż˝bda ‘z gďż˝owďż˝ pochylonďż˝ naprzďż˝d’, kďż˝bēbos ‘z pochylonďż˝ gďż˝owďż˝’, kybistďż˝ō ‘spadam na gďż˝owďż˝, kozioďż˝kujďż˝’ (*kub-), kȳphďż˝s ‘garbaty’, kỹphos, kȳ́phōsis ‘garb’ (*kūbh-), skr. kumba- ‘gruby koniec koďż˝ci’, ang. hump ‘garb’ (*kumb-), hip ‘biodro’, wed. kubhrďż˝- ‘bydďż˝o garbate’, stang. geap ‘krzywy’, ďż˝ot. gubt ‘zakrzywiaďż˝ siďż˝’, w sďż˝ow. zmiany semantyczne: pol. gi�� (zamiast gn�� < *gъnǫti < *gъbnǫti), gibaďż˝ ‘zginaďż˝; koďż˝ysaďż˝’ (*ghub-, *ghūb-), gin��, inne warianty w zestawieniu rozwoju nieregularnego, hasďż˝o gi��;
• *Hul-, *Huwal-, *HulHul-: ďż˝ac. ululāre ‘wyďż˝’ – ang. howl;
• *HurHurdh-, *HuHurdh-, *Hurdh-: luw. ḫuḫurti ‘gardďż˝o’ – orm. kokord, gr. gargarďż˝zō ‘pďż˝ukaďż˝ gardďż˝o’, gargareṓn ‘jďż˝zyczek’, litew. gurklỹs ‘wole, podgardle’, pol. gardďż˝o, ďż˝ac. guttur ‘gardďż˝o, szyja’;
• *Hwap- ~ *Hwep-: ďż˝ac. vapor ‘para, opar’ – litew. kvepiù ‘oddychaďż˝’, gr. kapnďż˝s ‘dym’ (*kwap-);
• *Hʷel-: ďż˝ac. volvere ‘krďż˝ciďż˝ siďż˝’ – gr. kďż˝klos ‘koďż˝o’, skr. cakra-, ang. wheel (*kʷekʷlo-), gr. pďż˝los ‘biegun, oďż˝ niebieska’, pol. koďż˝o (*kʷolo-);
• *Hʷelb-: het. ḫuelpi ‘mďż˝ode’ – ang. whelp ‘szczeniďż˝, mďż˝ode’, wal. colwyn; istnieje etymologia semicka;
• *HʷelH-: ďż˝ac. volō ‘chcďż˝’, gr. lõ ‘chcďż˝, pragnďż˝’ (< *wlō), lẽma ‘wola, ch��, odwaga, zuchwalstwo’, niem. Wahl ‘wybďż˝r’, wollen ‘chcieďż˝’, ang. will ‘wola’, czasownik posiďż˝kowy, skr. vr̥nīte ‘woli, wybiera’, vďż˝ra- ‘wybďż˝r, pragnienie’, varďż˝yati ‘wybiera, domaga siďż˝’, litew. valià ‘wola’, vďż˝lti, pavďż˝lti ‘chcieďż˝, woleďż˝’, scs. volja ‘wola, ch��’, velďż˝ti ‘chcieďż˝, pragn��, rozkazywaďż˝’, ros. velďż˝t′ ‘rozkazywaďż˝’, pol. wola, woleďż˝ (stpol. woliďż˝), wolny – gr. boďż˝lomai ‘chcďż˝’, boulḗ ‘wola’, gr.dor. dḗlomai; tu takďż˝e nale��: het. hullezi ‘pokonuje, roztrzaskuje’ – toch. B walo ‘krďż˝l’, ďż˝ac. valeō ‘jestem silny, zdrowy’, validus ‘silny’, stirl. fallnaithir ‘panuje’, wal. gwaladr ‘wďż˝adca’, ang. wield ‘dzierďż˝yďż˝, rzďż˝dziďż˝’, ďż˝otew. vaļa ‘siďż˝a, porzďż˝dek’, litew. veldė́ti ‘dziedziczyďż˝’, valdďż˝ti ‘rzďż˝dziďż˝’, scs. vlasti, vladǫ ‘wďż˝adaďż˝’, stpol. wďż˝odaďż˝, pol. wďż˝adaďż˝, wďż˝odarz, wďż˝o��; zob. teďż˝ niďż˝ej;
• *HʷelH-: gr. ďż˝llȳmi ‘niszczďż˝, burzďż˝’ – stang. cwellan ‘zabijaďż˝, niszczyďż˝’, ang. quell ‘dusiďż˝, dďż˝awiďż˝’, kill ‘zabijaďż˝’;
• *Hʷerp-: litew. verpiù ‘krďż˝ciďż˝ siďż˝’ – nord. hverfa ‘t.s.’;
• *Hʷesd-: het. ḫaďż˝duēr ‘ga��zie, ga��zki’, gr. ďż˝zos ‘ga���, pďż˝czek’ – sgn. questa ‘wiďż˝zka liďż˝ci, mioteďż˝ka’;
• *HʷiHwo-: het. ḫuiďż˝, ḫuēďż˝ ‘byďż˝ ďż˝ywym’ – pol. ďż˝ywy, scs. ďż˝ivъ, ďż˝ac. vīvus, gr. bďż˝os ‘ďż˝ycie’, dzṓō ‘ďż˝yjďż˝’, fut. beďż˝omai, skr. jīvďż˝- ‘ďż˝ywy’, goc. qius – stisl. kvikr ‘ďż˝ywy’, kweikja ‘utrzymywaďż˝ przy ďż˝yciu’, stang. cwic, cwicu ‘ďż˝ywy’, ang. quick ‘szybki, ďż˝wawy’, sgn. quec, queh ‘ďż˝ywy’, trac. kik- (IE *gʷigʷo-);
• *Hʷol-: ang. well ‘studnia’ – niem. Quelle ‘ďż˝rďż˝dďż˝o’; istnieje etymologia semicka;
• *Hʷor-, *Hʷeir-, *Hʷir-, *Hʷur-: gr. ďż˝ros ‘gďż˝ra’ – pol. gďż˝ra, s-ch. gòra ‘gďż˝ra, las’, litew. nugarà ‘grzbiet gďż˝rski’, ďż˝ot. garďż˝ ‘las’, gãrďż˝as ‘bagno’, prus. garian ‘drzewo’, trac. kiri-, kira ‘gďż˝ra, las’, litew. gìrė, girià ‘las’, gùras ‘urwisko’, ďż˝ot. dziŗa ‘las’, skr. girďż˝ ‘gďż˝ra’, aw. gairi-, alb. gur ‘skaďż˝a, kamieďż˝’, gr. (Hez.) deirďż˝s ‘wzgďż˝rze’;
• *Hʷor-: het. ḫāras ‘orzeďż˝’, gr. ďż˝rnis, gen. ďż˝rnithos ‘ptak’, stbret. erer ‘orzeďż˝’, goc. ara, niem. Aar, litew. erẽlis, dial. arẽlis, ẽras, ãras, pol. orzeďż˝, orm. oror ‘mewa, kania’ – skr. garuḍa ‘krďż˝l or��w (mitol.)’ (��czone teďż˝ nieprzekonujďż˝co z skr. garut ‘skrzydďż˝o’, ďż˝ac. volāre ‘lataďż˝’ < *gʷel-); istnieje etymologia semicka;
• *Hʷrg-, Hwrg-: het. ḫurki ‘koďż˝o’, gr. ďż˝rgō, eďż˝rgō, eďż˝rgō, heďż˝rgō ‘otoczyďż˝; wykluczyďż˝, odpďż˝dziďż˝, powstrzymaďż˝’ – ang. quirk ‘gra s��w; zawijas’;
• *Hʷrm-, *sHʷrm-: goc. waďż˝rms ‘w��’, sisl. ormr ‘t.s.’, ang. worm ‘robak’ (*wr̥mi-), ďż˝ac. vermis – skr. kďż˝̥mi- ‘robak’, stir. cruim, wal. pryf, alb. krim, krimb, litew. kirmìs (spokr. z pol. czerw) – ang. squirm ‘wiďż˝ siďż˝ robakowatymi ruchami’;
• *jeHw-: scs. junъ ‘mďż˝ody’ (pol. junak), goc. junda ‘mďż˝odzieďż˝’ (*jĕHu-n-), skr. yďż˝vā ‘mďż˝ody’, gen. yūnas, ďż˝ac. juvenis, ang. young, niem. jung, takďż˝e aw. avi-yāo ‘wzrost’, gr. aďż˝zēos, aizḗios ‘silny, krzepki, ďż˝ywotny’ (IE *-jeHw-) – stang. iuʒuð ‘mďż˝odzieďż˝’, ang. youth (reg. zanik ʒ [γ]), sgn. jugund, niem. Jugend (*jĕkw-n̥-);
• *kouH-: pol. kuďż˝, stpol. kowaďż˝, kuje, scs. kovati, litew. kďż˝uju, kďż˝uti ‘uderzaďż˝’, ďż˝ac. cūdō < *cāudō ‘kujďż˝, bijďż˝’, stang. hēawan ‘rďż˝baďż˝, ociosywaďż˝’, ang. hew, niem. hauen – stang. hæccean ‘siekaďż˝, rďż˝baďż˝’, ang. hack, stfryz. tohakia, niem. hacken – stisl. ho̦ggva, szw. hugga; element sďż˝ownictwa pďż˝nocno-zachodniego;
• *laHw-: pol. laďż˝, lejďż˝ oraz nalewaďż˝, ďż˝ac. lavō ‘myjďż˝’, perf. lāvit ‘umyďż˝’ – stisl. leka ‘przeciekaďż˝’, stang. leccan, ang. leak, leach ‘czyniďż˝ mokrym’, latch ‘zwilďż˝aďż˝’; obecno�� laryngalnej zaďż˝wiadcza wprost het. laḫḫun ‘nalewaďż˝’;
• *meH-: pol. mierzyďż˝ (wtďż˝rnie od miara, PS *mďż˝ra), skr. mā́ti – stisl. maka ‘robiďż˝, wykonywaďż˝’, stang. macian, ang. make, sgn. maccian ‘��czyďż˝, dopasowywaďż˝’, stang. gemæcca ‘partner’, ang. match ‘kojarzyďż˝ w pary; pasowaďż˝’; obecno�� laryngalnej potwierdza het. meḫur ‘czas’; istnieje teďż˝ etymologia wi���ca formy germ. z gr. magẽnai ‘gnie��, malowaďż˝’ i sďż˝ow. mazati, pol. mazaďż˝;
• *meHw-: gr. myĩa, att. mỹa ‘mucha’, ngr. mďż˝ga (z wtďż˝rnym -g- [γ] ?), stisl. mďż˝, mďż˝n (*mĕHuj-), litew. musià, mùsė, musìs, szw. dial. me-hank ‘komar’, mausa ‘mucha’, hol. dial. meuzie, alb. mizďż˝ (-zďż˝ zdrabniajďż˝ce), orm. mun, gen. mnoy – pol. mucha, meszka, mszyca (*mous-, *musi-) – ďż˝ac. musca ‘mucha’ < *muksā, stsas. muggia ‘komar’, stang. mycg, ang. midge ‘drobna muchďż˝wka’, sgn. mucka < *mukjōn, niem. Mďż˝cke ‘komar’ (IE *mĕkwi-); byďż˝ moďż˝e zwiďż˝zane z izoglosďż˝ baďż˝tosďż˝owiaďż˝sko-indoiraďż˝skďż˝ *moḱ(s)-, p. teďż˝ tutaj;
• *miHw-: skr. mīvāmi ‘grubn��’, stisl. mďż˝vell ‘kula’ – szw. dial. miggel ‘ďż˝nieďż˝ka, kula ďż˝nieďż˝na’;
• *muHs-: pol. mysz, ďż˝ac. mūs, gen. mūris – orm. mukn;
• *naHw-: gr. naũs, neõs ‘statek’, nḗios ‘nale��cy do statku’, nďż˝ō ‘pďż˝ynďż˝’ (imperf. ďż˝nneon < *e-snā-), ďż˝ac. nāvis ‘statek’, nāre ‘pďż˝ywaďż˝’, skr. nāu- ‘statek’, acc. nā́vam, stisl. naust ‘pďż˝ywajďż˝cy dom’, nďż˝r ‘��dďż˝’, nďż˝atďż˝n ‘miasto statkďż˝w’, sgn. ver-nawun ‘tratwy z drewnem’ – gr. nḗkhō ‘pďż˝ynďż˝’, dor. nãkhō, stisl. no̦kkue ‘czďż˝no’, stang. naca, stsas. naco, sgn. nacho, niem. Nachen, dial. Ache, niderl. aak;
• *newH-, *Hnwe-: pol. dziewi��, ďż˝ac. novem, skr. nďż˝va, gr. hom. *enwa-, goc. niun, sgn. niun, stisl. nďż˝o – stang. stsas. nigun, niderl. negen;
• *perH-: pol. piorun, takďż˝e Piorun – bďż˝g gromu w panteonie sďż˝owiaďż˝skim, uroczysko Peryn′ koďż˝o Nowogrodu (miejsce kultu Pioruna), het. perunaďż˝ ‘skaďż˝a’ oraz Pirva, bďż˝g miasta Kanesz, toch. pāreṃ ‘skaďż˝a, kamieďż˝’, trac. peru ‘skaďż˝a’, skr. parvata ‘gďż˝ra’, alb. perďż˝ndďż˝ ‘bďż˝g piorunďż˝w’, awest. Piran (imiďż˝ mitycznego bohatera), grec. keraunďż˝s ‘bďż˝yskawica’, dalej ďż˝ac. papāver ‘mak’ (wiďż˝zany z piorunem i ďż˝mierciďż˝), rumuďż˝. paparunďż˝, pirpirune ‘mak’ – obok litew. perkū́nas, ‘imiďż˝ boga’ i ‘piorun’, perkū́nija ‘burza’, ďż˝ot. pḕ̦rkďż˝ns ‘imiďż˝ boga’ i ‘piorun’, prus. percunis ‘piorun’, stisl. Fjo̦rgynn (m) i Fjo̦rgyn (ďż˝), goc. faďż˝rguni ‘grzbiet gďż˝rski, gďż˝ry pokryte dďż˝browďż˝’, zachowane w zapoďż˝yczeniu Przeginia, stang. firgen ‘gďż˝ra poroďż˝niďż˝ta lasem’, sgn. Fergunna ‘Rudawy’, fereheih ‘dďż˝b jadalny’, stisl. fjo̦rr ‘drzewo’, stisl. fura ‘sosna’, sgn. forha ‘sosna’, niem. Fďż˝hre oraz Kiefer ‘t.s.’ (sgn. kien-forha, pierwsza cz�� o znaczeniu ‘pochodnia’), stang. furh, ang. fir ‘jodďż˝a’, niem. Forst ‘bďż˝r’ (sgn. *forhist), goc. fairƕus ‘ďż˝wiat’, stang. feorh ‘ďż˝ycie’, sgn. ferah ‘t.s.’, skr. parkatī- ‘ďż˝wiďż˝te drzewo figowe’ (w nind. zachowane pierwotne znaczenie: pargāi ‘dďż˝b ostrolistny’), liguryjskie Nymphis Percernibus, wďż˝. dial. porca ‘sosna’, gal. hercos ‘dďż˝browa’, Hercynia, Arkynia ‘ďż˝redniogďż˝rze niemieckie’, walij. perth ‘ďż˝ywopďż˝ot’ (*kʷerkʷ-t-?), ďż˝ac. quercus ‘dďż˝b’, wenet. etnonim Quarquēni; skr. Parjďż˝nya- ‘bďż˝g burzy’, w rdzeniu tym obserwujemy takďż˝e wahania w nagďż˝osie: IE *perH- ~ *perkʷ- ~ *pergʷ- ~ *kʷerkʷ- ~ *kerH-;
• *piHw-, *spiHw-: skr. sphāyate ‘grubnie’, sphīta ‘udany’, pī́van, pī́varī ‘tďż˝usty’, gr. pī́ōn – stisl. spic ‘tďż˝uszcz’, stang. spic, sgn. speck;
• *pjHu-, *spjHu-, *sptjouH-, *sptoiH-: pol. pluďż˝, stpol. plwaďż˝, pluje, litew. spiďż˝uti, skr. ṣṭhī́vati, goc. speiwan (IE *spiHw-), ang. spew ‘wymiotowaďż˝’, spit ‘pluďż˝’, spittle ‘ďż˝lina’ gr. ptȳ́ō ‘plujďż˝’, ďż˝ac. spuere ‘wymiotowaďż˝’ (IE *spjHu-) – goc. spaiskuldra ‘ďż˝lina’, stisl. spďż˝kaldra, sgn. speichaltra, speihhila, niem. spucken ‘pluďż˝’, Speichel ‘ďż˝lina’ (< PG *spaikul-);
• *saHwel-: pol. sďż˝oďż˝ce, PS *sъlnь-ko, ďż˝ac. sōl, gr. hḗlios, hom. ēďż˝lios, dor. āďż˝lios (*saHwel-), litew. sďż˝ulė, skr. sďż˝var, gen. sū́ras, goc. sauil, stisl. sowulo, szw. sol, ang. sun, niem. Sonne – goc. sugil ‘nazwa runy’, stang. syʒel ‘sďż˝oďż˝ce’ (*sĕHwel-, por. zestawienie nieregularnoďż˝ci);
• *senH-, *senaH-: ďż˝ac. senātus, gen. senatūs ‘rada (starcďż˝w)’, senātor ‘czďż˝onek rady’, senēs ‘starzy’, senior ‘starszy’ – ďż˝ac. senex ‘stary’, senectus, gen. senectūtis ‘staro��’;
• *sHwonH-: pol. dzwon, alb. zďż˝h ‘gďż˝os’, orm. jain, gr. phōnḗ, toch. kaṃ ‘melodia’ (IE *ǵhwonH-) – pol. dďż˝wiďż˝k, ros. zvuk ‘dďż˝wiďż˝k’ (IE *ǵhwen-ko-, *ǵhwon-ko-) – ďż˝ac. sonus ‘dďż˝wiďż˝k’, skr. svanďż˝s, stir. senn- ‘graďż˝’, stang. swinsian ‘ďż˝piewaďż˝’, sgn., ang. swan ‘ďż˝abďż˝dďż˝’ (IE *sHwonHo-);
• *skaiwH-: gr. skaiďż˝s, skaiwďż˝s ‘lewy’, ďż˝ac. scaevus, trac. skaivas – stisl. skeika ‘zbaczaďż˝, skrďż˝caďż˝ w bok’, ďż˝gn. schiec, niem. schief ‘skoďż˝ny, skrzywiony’; por. teďż˝ scs. ďż˝ujь ‘lewy’ (*seujo-), skr. savya-, wal. aswy, aseu (*adseujo-);
• *staH-: pol. staďż˝ – stisl. stakkr ‘sďż˝up’, stang. staca, ang. stack ‘sterta’, stake ‘sďż˝up przy stosie caďż˝opalnym; palik’ (zestawienie nie jest pewne);
• *suH-: pol. ďż˝winia, pierwotnie przymiotnik o znaczeniu ‘ďż˝wiďż˝ski’, aw. hū (gen.), alb. thi, stisl. sďż˝r, sďż˝, stang. sgn. sū, ang. sow, swine, niem. Sau, Schwein, toch. B suwo, gal. sutegis ‘chlew’, ďż˝ac. sūs ‘ďż˝winia’, gr. hỹs, sỹs – skr. sūkara ‘wieprz’, pers. xūk, ďż˝ac. sucula ‘mďż˝oda ďż˝winia’, stang. sugu ‘locha’, szw. norw. sugga, stir. soc, socc ‘ryj’, ďż˝wal. huch, hwch ‘ďż˝winia’, bret. houc’h, pcelt. *sukko- (por. zestawienie nieregularnoďż˝ci);
• *suH-: gr. hďż˝ei ‘pada deszcz’, alb. shi, toch. su- ‘deszcz’ – prus. suge ‘deszcz’ (zestawienie niepewne, gdyďż˝ nie wiadomo, jakďż˝ warto�� fonetycznďż˝ przedstawia pruskie g);
• *towH-: skr. tavīti ‘byďż˝ silnym, mieďż˝ moc’ – gr. tygkhďż˝nō ‘mam szczďż˝cie, mam powodzenie, osiďż˝gam, uzyskujďż˝; przypadkowo jestem obecny, zdarzam siďż˝’, moďż˝e takďż˝e stisl. duga ‘przynosiďż˝ poďż˝ytek’, sgn. tougan (problemy ze spďż˝gďż˝oskďż˝ nagďż˝osowďż˝);
• *truwH-: pol. trwoniďż˝, PS *trъvoniti, gr. trȳ́ō ‘wycieďż˝czam, wyczerpujďż˝, gnďż˝biďż˝’ – gr. trȳ́khō ‘zuďż˝ywam, wyniszczam, trwoniďż˝, rujnujďż˝’, stisl. þrďż˝ga ‘uciskaďż˝, gnďż˝biďż˝’;
• *waiHwer-: pol. wiewiďż˝rka, scs. vďż˝verica, litew. voverė͂, dial. vėverìs, wal. gwywer, npers. varvarah, ďż˝ac. vīverra ‘tchďż˝rz’ (zapoďż˝.) – niem. Eichhorn ‘wiewiďż˝rka’, stang. ďż˝cweorna, stisl. ďż˝korni, PG *aikurna- (pod wpďż˝ywem *aik- ‘dďż˝b’); z tego samego rdzenia prawdopodobnie takďż˝e gr. skďż˝ouros ‘wiewiďż˝rka’ (skďż˝d ďż˝ac. sciūrus), aiďż˝louros, aďż˝louros ‘dziki kot’.

Ruchome zwarte sp�g�oski z�bowe

W niektďż˝rych wyrazach zdarzajďż˝ siďż˝ z kolei „ruchome d-” i „ruchome t-”, bďż˝dďż˝ce byďż˝ moďż˝e ďż˝ladem po spďż˝gďż˝oskach zwartobocznych typu dl, tl. Istniejďż˝ teďż˝ wypadki, gdzie nagďż˝osowemu l- w jednym jďż˝zyku odpowiadajďż˝ j-, d-, s- w innym jďż˝zyku. Zdarzajďż˝ siďż˝ teďż˝ wypadki „ruchomego l”, ktďż˝remu odpowiada *w lub brak spďż˝gďż˝oski. Znanymi przykďż˝adami sďż˝:

• skr. ďż˝ru ‘ďż˝za’, aw. asrū-, litew. aďż˝arà, ãďż˝ara, ďż˝ot. asara, toch. А ākďż˝r, B gen.pl. akrūna bez spďż˝gďż˝oski nagďż˝osowej wobec gr. dďż˝kry, dďż˝kryon, dďż˝kryma, stďż˝ac. dacruma, ďż˝ac. lacruma, lacrima (z l- tďż˝umaczonym jako wpďż˝yw sabiďż˝., prawdopodobnie nietrafnie), stir. dďż˝r, wal. deigr, pl. dagrau, korn. dagr, goc. tagr, stisl. tďż˝r (*taxr-), stang. tæhher, tear, teagor, sgn. zahar i trahan, niem. Zďż˝hre oraz Trďż˝ne, orm. artasur, pl. artasukʰ (*draḱu-), het. iďż˝ḫaḫru, z wahaniem nagďż˝osowych *d- / *l- / *dr- / *sH- (*dlaḱ-, odpowiednik sďż˝ow. *slьza jest zwiďż˝zany ze ďż˝liski); dla form z nagďż˝osem spďż˝gďż˝oskowym istnieje takďż˝e etymologia *drḱ-Haḱru- ‘oko-gorzki’, ktďż˝ra nie tďż˝umaczy jednak obocznoďż˝ci d ~ l w ďż˝acinie; tu prawdopodobnie naleďż˝y teďż˝ ďż˝ac. lac, gen.sg. lactis ‘mleko’, gr. gďż˝la, gen.sg. gďż˝laktos ‘t.s.’, glďż˝gos ‘t.s.’;
• stďż˝ac. dautia (pl. n) ‘dary dla pos��w i znaczniejszych goďż˝ci’, ďż˝ac. lautia (chyba zwiďż˝zane z lautus ‘znaczny, okazaďż˝y’);
• pol. dďż˝ugi, cz. dlouhďż˝, gr. dolikhďż˝s, skr. dīrghďż˝-, aw. darəga-, ďż˝pers. drang, npers. dirang, alb. gjďż˝tďż˝ (dial. gljďż˝tďż˝), moďż˝e goc. tulgus ‘staďż˝y, umocowany, nieruchomy’ – lit. ìlgas ‘dďż˝ugi’, ďż˝ot. ilgs ‘dďż˝ugotrwaďż˝y’, ang. long ‘dďż˝ugi’, ďż˝ac. longus (*dlHgh-, *dlHongh-);
• ďż˝ac. dulcis ‘sďż˝odki’, gr. gleũkos, glykďż˝s, myc. dereuko < *dlkďż˝-, pďż˝ne gr. deukḗs, tu teďż˝ pewnie orm. kʰaďż˝cʰr (sďż˝ow. *soldъkъ jest zwiďż˝zany z nazwďż˝ soli);
• pol. dziewierz ‘brat mďż˝a’, litew. dieverìs, skr. devďż˝r-, gr. dāḗr, orm. taigr, stang. tācor, sgn. zeihhur – ďż˝ac. poklasyczne lēvir zam. *laevēr (*dāiwer-, *lāiwer-);
• pol. gďż˝wno, gr. boũs ‘bydlďż˝, wďż˝, krowa’, ang. cow, niem. Kuh, skr. gáuḥ, orm. kov, ďż˝ot. gùovs – pol. wďż˝, zob. niďż˝ej;
• pol. ikra ‘jaja ryb’, ‘ďż˝ydka’, litew. ìkrai, ir. iuchair; zapewne zwiďż˝zane z ďż˝ac. jecur ‘wďż˝troba’, gen. jecinoris, gr. hẽpar, gen. hḗpatos, lit. jãknos, dial. ẽknos, ãknos, skr. yďż˝kr̥t, gen. yaknďż˝s, aw. уākаrǝ – orm. leard, prus. lagno, ang. liver < PG *lifar (*ikʷr-, *jekʷr-, *jekʷn-, *lekʷn-, *lepor-); tu moďż˝e teďż˝ het. li��i- ‘wďż˝troba’; w wyrazie tym zachodzi rďż˝wnieďż˝ oboczno�� labiowelarnej i wargowej, zob. niďż˝ej;
• pol. jaskďż˝ka, czes. vlaďż˝tovka, sďż˝owac. lastoviďż˝ka, ros. lastka, lastoďż˝ka (*dhlaHsk-); zob. o innych problemach z tym wyrazem;
• pol. jaszczur, jaszczurka, ros. ja��er, zestawia siďż˝ z ďż˝ac. lacerta i gr. drďż˝kōn ‘smok, w��’, por. wahania w przykďż˝adzie „ďż˝za”; wyraz sďż˝ow. moďż˝e teďż˝ byďż˝ zapoďż˝yczony; ciekawe mogďż˝ byďż˝ dalsze zwiďż˝zki tego wyrazu;
• pol. jelito, dial. lelito, wyraz bez powszechnie uznanej etymologii, moďż˝e byďż˝ poďż˝yczkďż˝ pďż˝nocnokaukaskďż˝, zob. niďż˝ej;
• pol. jďż˝zyk, PS *ďż˝zy, a takďż˝e ozďż˝r z niejasnym o-, prus. insuwis, litew. lieďż˝ùvis, skr. jihvā́, aw. hizvā- (ďż˝), hizū- (m), arm. lezu, osk. fanguuam (< *dh-), stďż˝ac. dingua, ďż˝ac. lingua ‘jďż˝zyk’ oraz gingīva ‘dziďż˝sďż˝o’, toch. kďż˝ntu ‘jďż˝zyk’, stir. tengae oraz ir. ligur, ďż˝wal. tafawt, tauawt (*tn̥ǵhwāt-), goc. tuggo, sgn. zunga, niem. Zunge, ang. tongue, gr. glõtta, glõssa, glďż˝ssa ‘jďż˝zyk’, alb. gjďż˝hďż˝ ‘jďż˝zyk’ (*dln̥ǵhuH-); od tego samego rdzenia mogďż˝ pochodziďż˝ gr. glṓks, pl. glõkhes ‘oďż˝ci kďż˝osďż˝w’, glōkhďż˝s, gen. glōkhĩnos ‘koniec, jďż˝zyczek, czubek’, pol. g��g; nadto PG *tal-, *talj-, *talk-: szw. tala ‘mďż˝wiďż˝’, ang. tell ‘powiedzieďż˝’, talk ‘mďż˝wiďż˝’, niem. zďż˝hlen ‘liczyďż˝; zaliczaďż˝ siďż˝’, zahlen ‘pďż˝aciďż˝’), byďż˝ moďż˝e zwiďż˝zane z ďż˝ac. dolus ‘podstďż˝p, oszustwo’, gr. dďż˝los ‘t.s.’ oraz orm. toďż˝ ‘linia, rzďż˝d’; odlegle spokrewnione jest takďż˝e tur. dil ‘jďż˝zyk’, od pokr. wyrazu zapoďż˝yczono tďż˝umacz;
• pol. kďż˝ak, wilkoďż˝ak, stpol. teďż˝ wilkoďż˝ek, D wilkoďż˝ka, cz. klk, vlkodlak, stcz. tlaka ‘zarost jako oznaka dojrzaďż˝oďż˝ci’, s-ch. dlaka ‘wďż˝osy, sier��’, PS *klъkъ, *tlъkъ, *klakъ, *tlakъ, prus. clokis ‘niedďż˝wiedďż˝’, litew. lokỹs ‘t.s.’, ďż˝ot. lďż˝cis ‘t.s.’, zach.-baďż˝t. toponim Tlokunpelk ‘niedďż˝wiedzie bagno’ (*tlāk-);
• pol. leszcz, stpol. teďż˝ kleszcz, ros. leszcz, ukr. liszcz, stcz. dle��, cz. dleďż˝ec < *tl��ь (moďż˝e zwiďż˝zane z klaskaďż˝, cz. tleskati < *tlēsk-);
• pol. swoboda, swďż˝j, osoba, siďż˝ – pol. dial. sďż˝oboda, ang. self;
• pol. wesz – ang. louse, zob. teďż˝ tutaj;
• pol. wydra, litew. ďż˝dra, ang. otter, gr. hydrā ‘w�� wodny’ – ďż˝ac. lutra ‘wydra’, zob. teďż˝ tutaj.

W �acinie spotykamy ponadto przyk�ady wewn�trznego -l-, kt�remu odpowiada -d- w innych j�zykach. Podejrzewano tu wp�yw sabi�., dzi� mo�liwo�� tak� si� wyklucza.

• ďż˝ac. Capitōlium, arch. Capitōdium;
• ďż˝ac. cōnsūl, gen.sg. cōnsulis ‘konsul’, prawd. zwiďż˝zane z sedēre ‘siedzieďż˝’;
• ďż˝ac. impelīmenta (pl.) ‘pakunki, bagaďż˝’ obok impedīmenta;
• ďż˝ac. mālus (< *mādus < *masdus) ‘maszt, belka’, por. ang. mast;
• ďż˝ac. olēre ‘wydawaďż˝ zapach’, por. odor, odōs ‘wďż˝ch, zapach’;
• ďż˝ac. solium ‘siedziba, tron’, por. sedēre ‘siedzieďż˝’;
• ďż˝ac. ūlīgō ‘wilgoďż˝, bagno’, por. ūdus ‘wilgotny, mokry’;
• ďż˝ac. Ulixēs ‘Odyseusz’, por. gr. Odysseďż˝s; tutaj -l- wystďż˝puje takďż˝e w obocznych postaciach gr.: Olytteďż˝s, Ōlyksēs.

Wymiana labiowelarnych, labialnych i welarnych

W pewnych jďż˝zykach indoeuropejskich dawne labiowelarne *kʷ, *gʷ, *gʷh regularnie przeszďż˝y w labialne *p, *b, *bh (lub ich kontynuanty), w innych jďż˝zykach zachowaďż˝a siďż˝ odrďż˝bno�� obu szeregďż˝w spďż˝gďż˝osek. Istniejďż˝ jednak wyrazy, w ktďż˝rych labialna w jednych jďż˝zykach odpowiada labiowelarnej w innych jďż˝zykach, mimo ďż˝e nie jest to uzasadnione reguďż˝ami fonetycznymi. Zdarza siďż˝ nawet, gdy zamiast labiowelarnej wystďż˝puje czysta welarna. Typu wypadki objaďż˝nia siďż˝ na ogďż˝ asymilacjďż˝ lub dysymilacjďż˝. Porďż˝wnania jďż˝zykďż˝w nostratyckich i rozwďż˝j jďż˝zykoznawstwa porďż˝wnawczego dalekiego zasiďż˝gu podwaďż˝yďż˝ jednak niektďż˝re tradycyjne rekonstrukcje i objaďż˝nienia.

• *gʷelH- ~ *belH- ~ *pelH-  ~ *welH-~ *HʷelH-: gr. boďż˝lomai ‘chcďż˝’, boulḗ ‘wola’, gr.dor. dḗlomai – ďż˝ac. dēbilis ‘sďż˝aby’, gr. bďż˝lteros ‘lepszy’, dniem. fryz. pal, pall ‘silny, srogi’, skr. bďż˝la- ‘siďż˝a’, ros. bol′��j ‘duďż˝y’, pol. Bolesďż˝aw – ďż˝ac. polleō ‘jestem mocny, potďż˝ny’ (moďż˝liwe, ďż˝e jest zwiďż˝zane z *plH- ‘peďż˝ny’, ďż˝ac. plēnus, albo teďż˝ zostaďż˝o przeksztaďż˝cone pod wpďż˝ywem tego rdzenia) – toch. B walo ‘krďż˝l’, ďż˝ac. volō ‘chcďż˝’, valeō ‘jestem silny, zdrowy’, validus ‘silny’, stirl. fallnaithir ‘panuje’, wal. gwaladr ‘wďż˝adca’, gr. lõ ‘chcďż˝, pragnďż˝’ (< *wlō), ang. will ‘wola’, wield ‘dzierďż˝yďż˝, rzďż˝dziďż˝’, skr. vďż˝ra- ‘wybďż˝r, pragnienie’, ďż˝ot. vaļa ‘siďż˝a, porzďż˝dek’, litew. veldė́ti ‘dziedziczyďż˝’, valdďż˝ti ‘rzďż˝dziďż˝’, vďż˝lti, pavďż˝lti ‘chcieďż˝, woleďż˝’, scs. vlasti, vladǫ ‘wďż˝adaďż˝’, velďż˝ti ‘chcieďż˝, pragn��, rozkazywaďż˝’, ros. velďż˝t′ ‘rozkazywaďż˝’, pol. wďż˝adaďż˝, wďż˝odarz, wďż˝o��, wola, woleďż˝, wolny – het. hullezi ‘pokonuje, roztrzaskuje’; zob. teďż˝ wyďż˝ej o obocznoďż˝ci *gʷ- ~ *w- w tym rdzeniu;
• *gʷouH- ~ *bouH- ~ *wouH-: het. *guwau ‘bydlďż˝, wďż˝, krowa’, toch. A ko, stir. bó, gr. boũs, ang. cow, niem. Kuh, skr. gáuḥ, orm. kov, ďż˝ot. gùovs, pol. gďż˝wno, stwal. stkorn. buch, nwal. buwch, bret. buc’h (< *boukkā), moďż˝e teďż˝ ďż˝ac. vacca – ďż˝ac. bōs – skr. vaďż˝ā ‘krowa’, moďż˝e ďż˝ac. vacca, pol. wďż˝; zob. tutaj i tutaj;
• *gʷhenH- ~ *bhenH-: het. kuenmi ‘bijďż˝’, gr. thďż˝inō, skr. hanti ‘bije’, ďż˝ac. dēfendō ‘broniďż˝’, litew. gìnti, ginù ‘zabraniaďż˝’, pol. ���, ďż˝nďż˝, ��dďż˝o – gr. patrophoneďż˝s ‘zabďż˝jca czyjegoďż˝ ojca’, stang. brōþorbana ‘zabďż˝jca czyjegoďż˝ brata’, bana ‘zabďż˝jca’, benn ‘rana’, goc. banja ‘t.s.’;
• *Hakʷ- ~ *Hap-, *wap- ~ *Hab-: ďż˝ac. aqua ‘woda’, goc. aƕa ‘rzeka’, stisl. ďż˝̦, stang. ēa, sgn. aha, niem. Ache, stisl. ey ‘wyspa’, stfryz. ei-land, stsas. íeg, sgn. ouwa, -awa, niem. Aue ‘podmokďż˝a ��ka’, Scandin-avia (PG *ahwjō), ros. Oká, stisl. ǽgir (*ēkʷjďż˝s) ‘bďż˝g morza’, stang. ǽg-weard ‘straďż˝ na morzu’, éagor ‘morze, przypďż˝yw’; skr. kām ‘woda’, dac. koadďż˝ma ‘rdest’ (*kʷa-dhēmn̥), pol. Kwa (z ilir.), het. ekuzi ‘pije’, toch. yok-tsi ‘piďż˝’ – het. hap-, hapa- ‘rzeka’, toch. āp- ‘woda, rzeka’, skr. ap-, āp- ‘woda’, dvīpďż˝- ‘wyspa’, ďż˝ac. Āpulī, gr. Mess-apďż˝a ‘Miďż˝dzyrzecze’, ḗpeiros ‘lďż˝d’, prus. ape ‘rzeka’, sgn. uover ‘brzeg’, niem. Ufer, stang. ōfer, nord. haf ‘morze’, niem. Haff ‘zatoka’ – skr. vāpī- ‘podďż˝uďż˝ny staw’, ligur. Vappincum, litew. ùpė ‘rzeka’, prus. wupyan ‘chmura’, scs. vapa ‘jezioro’ (*u̯ōpa); het. wappu- ‘brzeg rzeki, wadi’ – ďż˝ac. amnis ‘rzeka’ (*abnis), stir. ab (*aba), abann, wal. afon, gal. Abona, ďż˝ot. Abava; zob. wyďż˝ej; dane zewnďż˝trzne zdajďż˝ siďż˝ sugerowaďż˝, ďż˝e chodzi tu o 2 lub nawet 3 odrďż˝bne rdzenie nostratyckie (*ˁEḳu, *HVṗV, *ˀVpV, np. lezg. qʷa- ‘ssaďż˝, piďż˝’, tur. ak- ‘pďż˝yn��’, fiďż˝. joki ‘rzeka’, tamil. uku- ‘upadaďż˝, byďż˝ przelanym, umieraďż˝’ – sttur. op- ‘ssaďż˝, ďż˝ykaďż˝’, mong. uu- ‘piďż˝’, kurukh opnā ‘moczyďż˝’, czukocki ǝpáw- ‘piďż˝’, PU *EptV ‘powďż˝dďż˝’);
• *jekʷ-r/n-, *jēkʷ-r/n-, *lekʷ-n- ~ *lep-r-: ďż˝ac. jecur ‘wďż˝troba’, gr. hẽpar (z dďż˝ugďż˝ samogďż˝oskďż˝!), lit. jãknos, prus. lagno, skr. yďż˝kr̥t – orm. leard, ang. liver < PG *lifar; zob. wyďż˝ej o problemach z nagďż˝osem tego wyrazu; dla stadium nostr. rekonstruuje siďż˝ postaďż˝ *ńVḳV, np. sttur. jaqrı ‘��j, tďż˝uszcz’, komi ��k ‘mlecz rybi’, grenl. niqi ‘miďż˝so’, ale z uwagi na znaczenie wyraz IE moďż˝e byďż˝ teďż˝ poďż˝yczkďż˝ pďż˝nocnokaukaskďż˝: awar. ṭul ‘wďż˝troba’, andyjski reliƛ:i, achwachski riƛ̣eƛ:i, dial. riṭajiƛ:i, bagwalalski leleʎ:, godoberyjski leliƛa, lacki t:iliḳ, lezg. leq̇, burusz. tal, sinokauk. *Hƛ̣ďż˝lV́; ze ďż˝rďż˝dďż˝a pďż˝nocnokaukaskiego jest prawdopodobnie zapoďż˝yczone takďż˝e jelito, dial. lelito, uwaďż˝ane za wyraz ciemny (bez etymologii);
• *kʷerH- ~ *perH- ~ *kerH-: ďż˝ac. quercus ‘dďż˝b’, wenet. Quarquēni (etnonim), walij. perth ‘ďż˝ywopďż˝ot’ (*kʷerkʷ-t-?) – pol. piorun, litew. perkū́nas, ‘imiďż˝ boga’ i ‘piorun’, stisl. Fjo̦rgynn (m) i Fjo̦rgyn (ďż˝), fjo̦rr ‘drzewo’, fura ‘sosna’, goc. fairƕus ‘ďż˝wiat’, faďż˝rguni ‘gďż˝ry pokryte dďż˝browďż˝’, stang. firgen ‘t.s.’, feorh ‘ďż˝ycie’, furh ‘jodďż˝a’, ang. fir, sgn. ferah ‘ďż˝ycie’, forha ‘sosna’, niem. Fďż˝hre ‘t.s.’, Forst ‘bďż˝r’, gal. hercos ‘dďż˝browa’, het. perunaďż˝ ‘skaďż˝a’, trac. peru, alb. perďż˝ndďż˝ ‘bďż˝g piorunďż˝w’, skr. paru-, parvata ‘gďż˝ra’, parkatī- ‘ďż˝wiďż˝te drzewo figowe’, awest. Piran (bohater), toch. pāreṃ ‘skaďż˝a, kamieďż˝’, ďż˝ac. papāver ‘mak’, rumuďż˝. paparunďż˝, pirpirune – grec. keraunďż˝s ‘bďż˝yskawica’; dane zewnďż˝trzne sugerujďż˝ pierwotne *ṗVrVˁ ‘gďż˝ra’, np. tur. ďż˝r ‘w gďż˝rďż˝’, turkm. ďż˝̄r- ‘podnosiďż˝ siďż˝’, mong. oroj, orgil ‘szczyt, ciemiďż˝’, mandďż˝. foron ‘lok, kďż˝pka wďż˝osďż˝w’, orokijski poron ‘ciemiďż˝’, tamil. paral ‘kamyk’, arab. faraˁa ‘wspinaďż˝ siďż˝’, egip. fˀj ‘wznosiďż˝, podnosiďż˝’, zob. teďż˝ wyďż˝ej;
• *kʷekʷ- ~ *pekʷ- ~ *kʷep- ~ *kep- ~ *pep-: ďż˝ac. coquō ‘piekďż˝, gotujďż˝’, prae-cox ‘przedwczeďż˝nie dojrzaďż˝y’, wal. poeth ‘gorďż˝cy’ – pol. piec, piekďż˝, piecze, pot (*pokʷ-to-), alb. pjek ‘piekďż˝’, skr. pďż˝cati ‘piecze, gotuje’, pácyate ‘dojrzewa’, pakvá- ‘gotowany, pieczony, dojrzaďż˝y’, toch. pďż˝k- ‘gotowaďż˝, wrzeďż˝, dojrzewaďż˝’, orm. hach ‘chleb’ (*pokʷti-), gr. péssō, pďż˝ttō ‘dajďż˝ dojrzeďż˝, gotujďż˝, piekďż˝, ďż˝ywiďż˝’, stang. ā-figen ‘pieczony’ – litew. kèpti, kèpa, kẽpė ‘piec’, wal. pobi ‘piec’ (*kʷop-) – gr. arto-kópo-s ‘piekarz’ – gr. peptďż˝s ‘ugotowany’, pémma ‘pieczywo’, pďż˝peiros ‘dojrzaďż˝y’ (*pep-, nie *pekʷ-, gdyďż˝ w gr. *kʷ > t przed e oraz *kʷ > k przed spďż˝gďż˝oskďż˝); dane zewnďż˝trzne wskazujďż˝ na *pekʷ- jako postaďż˝ pierwotnďż˝, np. ewenk. heku ‘gorďż˝cy’, mandďż˝. fakan ‘gorďż˝co’, ulcz. pukeuli ‘gorďż˝cy’, pē̂kki- ‘wypiekaďż˝’, koreaďż˝. phuk-ha- ‘ciepďż˝y (o pogodzie)’, ural. *pďż˝kkV ‘gorďż˝cy’ (w lapoďż˝. i ngan.), tamil. pakal ‘dzieďż˝’, swaďż˝. -puḳv-, -pḳv- ‘suszyďż˝’, berb. *fuk- ‘sďż˝oďż˝ce’, stchiďż˝. *bhākʷ ‘wystawiaďż˝ na sďż˝oďż˝ce’, burusz. -poq- ‘gotowaďż˝ mleko’ (< PSK *ṗV́gwV lub *ṗV́ḳwV); istniaďż˝ teďż˝ IE rdzeďż˝ *bhōg- o podobnej strukturze, z ktďż˝rego gr. phṓgō, phṓgnytai ‘piec, wypiekaďż˝’, stang. bacan, ang. bake, niem. backen (< PG *bak-a-, *bak-ō-, *bakk-a-), takďż˝e majďż˝cy etymologiďż˝ zewnďż˝trznďż˝: tur. bu ‘aromat’, buğu ‘para’, turkm. būɢ, mong. baagi ‘dymiďż˝’, ewenk. buγar ‘spalony las’, jap. wàk- ‘gotowaďż˝’ (< PA *bū́gà), gruz. bug- ‘spalaďż˝’, bgol- ‘gotowaďż˝’, bgal- ‘spalaďż˝’, arab. buˁkūk-at- ‘gorďż˝co’, ketyjski bɔˀk ‘ogieďż˝’;
• *kʷenkʷe ~ *penkʷe ~ *pempe: ďż˝ac. quīnque ‘5’, gal. pempe, wal. pump (w jďż˝zykach brytoďż˝skich i w galijskim dawne p zanikďż˝o, natomiast *kʷ rozwinďż˝o siďż˝ w nowe p), stir. cďż˝ic, litew. kùmďż˝tis ‘pi��’, prus. kuntis – pol. pi�� (*penkʷtis), pi��, litew. penkì ‘5’, gr. pďż˝nte, skr. pañca, aw. panďż˝a, oset. fondz, pers. panj, alb. pesďż˝, orm. hing, toch. A pďż˝ñ, toch. B piďż˝, het. panta – gr. eol. pďż˝mpe ‘5’, gr. pďż˝mptos ‘piďż˝ty’, osk. pompe, goc. fimf, niem. fďż˝nf, ang. five; dane zewnďż˝trzne nie sďż˝ jednoznaczne, formy turk. (prbďż˝g. bial, czuw. pillĕk, tur. beďż˝ ‘5’) mogďż˝ byďż˝ starymi zapoďż˝yczeniami z IE, byďż˝ moďż˝e istnieje teďż˝ zwiďż˝zek (genetyczny?) z formami sinokaukaskimi (*xŋwďż˝́HV): stchiďż˝. *ŋhāˀ ‘5’, tybet. lŋa, pďż˝n.-kauk. *f_ɦďż˝̆, czeczeďż˝. pẋiˀ, awar. ďż˝:ú-go, chinaďż˝ug pxu, ubychski ďż˝́xǝ; liczebnik ‘5’ wydaje siďż˝ zwiďż˝zany z nazwďż˝ piďż˝ci: pol. pi��, litew. kùmstė, stang. fȳst, ang. fist, niem. Faust (*p^enkʷsti-), a takďż˝e gr. pygmḗ, ďż˝ac. pugnus, z nawiďż˝zaniami zewnďż˝trznymi: fiďż˝. panka ‘patyki miotďż˝y, uchwyt kďż˝dzieli’; podobieďż˝stwo morfologiczne i semantyczne do arcz. ẋ:iḳ ‘pi��’, bagwalalski hunḳa ‘t.s.’ i innych form pďż˝n.-kauk. (*fimḳwV) sugeruje zapoďż˝yczenie do IE;
• *kʷleu- ~ *pleu-, *pul-: skr. klďż˝man-, kloma- ‘prawe pďż˝uco’ – pol. pďż˝uco, czes. plďż˝ce (lm), scs. pluďż˝ta, pljuďż˝ta (lm), prus. plauti, litew. plaũďż˝iai, ďż˝ot. plàuďż˝as, plaûkďż˝as, gr. plďż˝umōn, pnďż˝umōn, ďż˝ac. pulmō; dane zewnďż˝trzne sugerujďż˝ postaďż˝ z *p-, np. ďż˝rmong. xeligan ‘wďż˝troba’, ewenk. hēlbu- ‘byďż˝ w ci��y’, koreaďż˝. pďż˝ ‘brzuch’, jap. harďż˝, wďż˝g. bďż˝l ‘jelito’, tulu (drawid.) pallè ‘ďż˝ledziona’, gruz. pilṭv- ‘pďż˝uca’, stgruz. pirṭv-, swaďż˝. ṗērďż˝wd-a, ṗereďż˝ṭw-a; moďż˝liwe jednak, ďż˝e wyraz IE jest zapoďż˝yczony z pďż˝n.-kauk. *q_wǝlɵV(rV̅) / *ẋ_wǝlɵV(rV̅) ‘pďż˝uca’, wďż˝wczas *kʷ jest pierwotne;
• *sḱeHgʷ- ~ *sḱeHb-: skr. chāga- ‘koza’ (por. wyďż˝ej) – ang. sheep ‘owca’ < PG *skǣpa-;
• *ukʷnďż˝- ~ *upnďż˝- ‘piec’: szw. ugn – stang. ofen, sgn. oven; od tego samego rdzenia ďż˝ac. aula, ōlla ‘garnek’;
• *wlkʷo- ~ *wlpo- ‘wilk’: gr. lďż˝kos (z przestawkďż˝ *lu- < *wl-), pol. wilk < *vьlkъ – ďż˝ac. lupus, ang. wolf < PG *wulfaz.

Bibliografia