Artyku zosta opublikowany tak瞠 na witrynie eioba.
Wersja z 2013-10-14

Grzegorz Jagodzi雟ki

Kalendarium historyczne

Kluczowe wydarzenia historii powszechnej i wczesna historia S這wian

Poni瞠j zestawiono kalendarium wa積ych wydarze, zar闚no odnotowanych przez kronikarzy, jak i wydedukowanych z innych danych, b康 to bezpo鈔ednio zwi您anych z wczesn histori S這wian, b康 te mog帷ych rzuci cho熲y odleg貫 鈍iat這 na problem ich pochodzenia. Uwzgl璠niono te kilka znanych fakt闚 z historii Europy i 鈍iata, stanowi帷ych t這 innych wydarze. We wczesnej historii S這wian ludy stepu zdaj si odgrywa niebagateln rol, dlatego szczeg鏊nie uwypuklono wydarzenia zachodz帷e na stepach na p馧noc od Morza Czarnego oraz na obszarze Meotydy, le膨cej mi璠zy M. Czarnym, M. Kaspijskim a Kaukazem.

Kalendarium zosta這 oparte na szeregu 廝鏚e, w鈔鏚 kt鏎ych pragn wymieni przede wszystkim Kalendarium 鈔edniowiecznych dziej闚 Wielkiego Stepu pi鏎a Witolda 安i皻os豉wskiego (http://www.wiswen.republika.pl/kalend.htm, obecnie niedost瘼ne). W historii Egiptu i Bliskiego Wschodu przyj皻o tzw. 鈔edni chronologi, w kt鏎ej upadek Babilonu przypada na rok 1595 p.n.e. Zgodnie z chronologi kr鏒k wydarzenie to mia這 miejsce w roku 1531 p.n.e., wed逝g chronologii ultrakr鏒kiej – w roku 1499 p.n.e., wed逝g chronologii d逝giej – w roku 1651 p.n.e.

6500–5000 p.n.e. Kultura Bug – Dniestr, wi您ana z najdawniejszymi przodkami Indoeuropejczyk闚.
5509 p.n.e. Data stworzenia 鈍iata wed逝g kalendarza bizantyjskiego.
5500–2750 p.n.e. Nad Dniestrem i Dnieprem kultura Cucuteni-Tripolie, pierwsza miejska kultura w Europie.
5500–3500 p.n.e. Wilgotny klimat na terenie obecnej Sahary sprzyja rozwojowi ludzkiego osadnictwa: przodkowie Semit闚 i Berber闚.
5500–5000 p.n.e. Nad 鈔odkow Wo貪 kultura Samary, wi您ana z przodkami Indoeuropejczyk闚. W grobach wyobra瞠nia konia.
5300–4100 p.n.e. W po逝dniowej Mezopotamii rozwija si cywilizacja ubaidzka (przedsumeryjska). Pojawia si wynalazek ko豉, pocz徠kowo u篡wanego w garncarstwie.
V tys. p.n.e. W Europie rozprzestrzeniaj si idee budowli megalitycznych.
5000–4500 p.n.e. Od Morza Azowskiego po Ural rozwija si kultura chwa造雟ka. Przypuszczalni przodkowie lud闚 IE.
4500–3500 p.n.e. Nad Dnieprem i Donem kultura 字edniego Stogu przypisywana pierwszym Indoeuropejczykom. Naczynia zdobiono odciskami sznura, podobnie jak p騧niej (w dojrzalszej formie) w kulturze ceramiki sznurowej.
4200 p.n.e. Elam: powstaj miasta-pa雟twa. Za這瞠nie p騧niejszej stolicy – Suzy.
4100–3000 p.n.e. W Sumerii (sum. Ki-en-gir, akad. 季meru, hbr. 姆nˁār, egip. Senger, het. 奄nḫara) okres Uruk (Sumerowie).
4000–3200 p.n.e. W Egipcie okres predynastyczny (kultury Nagada I i Nagada II).
ok. 4000 p.n.e. W kulturze 字edniego Stogu udomowienie konia, wykorzystanie do jazdy wierzchem (znaleziska w璠zid豉).
3761 p.n.e. Data stworzenia 鈍iata w kalendarzu 篡dowskim.
3700–1900 p.n.e. W Europie (Szwecja – Polska, Holandia – Wo造) kultura puchar闚 lejkowatych, przedIE kultura megalityczna.
ok. 3700 p.n.e. Na p馧noc od Kaukazu zjawiaj si poch闚ki w wozach. Zapewne ko這 by這 ju wtedy wykorzystywane do transportu.
3600–2200 p.n.e. Na stepach nadczarnomorskich od Bugu po Ural rozwija si kurhanowa kultura jamowa, przypisywana ludom indoeuropejskim.
3500–2500 p.n.e. W p責. Syberii, od Jez. Ba販hasz po zach. Mongoli, rozwija si kultura afanasjewska epoki miedzi i br您u, przypisywana pewnym ludom indoeuropejskim (przodkom Tochar闚).
3500–3000 p.n.e. Pierwsze 郵ady obecno軼i kuszyckich pasterzy w Rogu Afryki.
3500–3300 p.n.e. Pogorszenie si warunk闚 na Saharze; przodkowie Semit闚 migruj na wsch鏚 przez delt Nilu.
3500 p.n.e. Wyobra瞠nie wozu na 4 ko豉ch z 2 dyszlami w kopalni gliny w Bronocicach, w po逝dniowej Polsce.
3400 p.n.e. Pierwsze znaleziska dowodz帷e istnienia obrazkowego pisma sumeryjskiego.
3300–1300 p.n.e. Rozw鎩 cywilizacji w Dolinie Indusu (daty szacowane).
3300–3050 p.n.e. Koniec okresu miedzi w Palestynie. Nap造waj帷a p馧nomadyczna ludno嗆 semicka przynosi kultur okresu br您u.
3200–1800 p.n.e. Indoeuropejczycy w Europie: kultura ceramiki sznurowej (Ren – Wo貪a, Skandynawia – Alpy i Karpaty).
3200–3100 p.n.e. W Egipcie: w豉dcy G鏎nego Egiptu (czasy kr鏊a Skorpiona).
3200 p.n.e. W Sumerze pierwsze czteroko這we rydwany ci庵ni皻e przez onagery.
3100–2686 p.n.e. W Egipcie: okres wczesnodynastyczny (dynastia zerowa i dynastie I-II).
3100 p.n.e. Rozpocz璚ie budowy Stonehenge (wa ziemny, groby).
3000–2500 p.n.e. Najstarsza warstwa osadnicza Troi (tzw. Troja I).
3000–2900 p.n.e. W Sumerii: okres D瞠mdet Nasr, pierwsze formy pa雟twowo軼i.
ok. 3000 p.n.e. W Sumerii powstanie imperium Kisz, pierwszego pa雟twa semickiego.
2900–2334 p.n.e. W Sumerii: wczesny okres dynastyczny, upadek Uruk, dominacja Kisz, p騧niej Ur i Lagasz. Okres Gilgamesza.
2850–2205 p.n.e. W Chinach legendarny okres Trzech Czcigodnych i Pi璚iu Cesarzy.
2800–1900 p.n.e. W Europie kultura puchar闚 dzwonowatych, by mo瞠 zwi您ana z wczesnymi migracjami lud闚 IE.
2750 p.n.e. Fenicjanie (Bani Kanˀan ‘Dzieci Kanaanu’) obecni ju w Kanaanie. W Tyrze powstaje 鈍i徠ynia Melkarta.
2700–2000 p.n.e. W Europie (dorzecze ζby – Mo責awia) megalityczna kultura amfor kulistych.
2686–2181 p.n.e. W Egipcie: Stare Pa雟two (dynastie III-VI, czasy budowy najwi瘯szych piramid).
2500–1200 p.n.e. W p軟. Mezopotamii i Syrii Amoryci (Amurru), lud p馧nocnosemicki. Przetrwa do inwazji Lud闚 Morza.
2500–2200 p.n.e. Troja II, zniszczona prawdopodobnie przez nap造waj帷ych do Anatolii Indoeuropejczyk闚.
2500–2300 p.n.e. Od p軟. Syrii po Babiloni zamieszkuj plemiona p馧nocnosemickie – paleosyryjskie (Ebla, Mari i in.).
2400–2000 p.n.e. W Mezopotamii rozw鎩 wschodniosemickiego j瞛yka staroakadyjskiego.
2334–2218 p.n.e. Sargon I Wielki zak豉da w Mezopotamii semickie pa雟two Akad (Agade), pierwsze imperium w dziejach 鈍iata.
2300–1000 p.n.e. W zach. Syberii i na stepach na wsch. od Morza Kaspijskiego kultura andronowska (ludy ira雟kie).
2254–2218 p.n.e. Akad: panowanie Naramsina, najazdy Lulubej闚, Gutej闚 i Amoryt闚.
ok. 2230 p.n.e. Akad: najazd Gutej闚 (Gut闚, Kut闚, plemion z g鏎 Zagros, zob. tutaj).
2218–2111 p.n.e. Okres panowania Gutej闚, podczas kt鏎ego w Mezopotamii zacz皻o u篡wa koni. Ciemny okres w dziejach Sumerii.
ok. 2200–1600 p.n.e. Plemiona greckie zasiedlaj Grecj, przybywaj帷 z p馧nocy.
ok. 2200 p.n.e. Amoryci zasiedlaj Palestyn.
2181–2133 p.n.e. W Egipcie: pierwszy okres przej軼iowy (dynastie VII-X, najazdy Semit闚, m.in. Amoryt闚).
2159 p.n.e. Akad: ca趾owita likwidacja pa雟twa przez Gutej闚.
2144–2124 p.n.e. Renesans sumeryjski: kr鏊 Gudea z Lagasz, zale積y od Gutej闚.
2133–1786 p.n.e. W Egipcie: 字ednie Pa雟two (dynastia XI-XII, epoka klasyczna w historii Egiptu).
2111–2004 p.n.e. III dynastia z Ur. Okres nowosumeryjski: najwi瘯szy rozkwit cywilizacji sumeryjskiej, podporz康kowanie Sumeru, Akadu, Mari i Elamu. Budowa 鈍i徠y i zikkurat闚.
2070–1600 p.n.e.
(2205–1766 ?)
Chiny pod rz康ami pierwszej legendarnej dynastii Xià; wed逝g p騧niejszych autor闚 chi雟kich (Sīmǎ Qiān) potomkami Chnw嶯, syna Ji, ostatniego w豉dcy Xià, mieli by Xiōngn (Hunowie).
2025 p.n.e. Elamici wyzwalaj Suz spod panowania Sumer闚.
2004–1763 p.n.e. Elamici i Amoryci przyczyniaj si do upadku III dynastii z Ur. W Sumerii nast瘼uj rz康y Amoryt闚.
ok. 2000–1700 p.n.e. Obelisk z Byblos (napis hieroglificzny) wzmiankuje Lukka (Licyjczyk闚), znanych p騧niej jako jeden z Lud闚 Morza.
ok. 2000 p.n.e. Ostatnie mamuty wymieraj na Wyspie Wrangla.
ok. 2000 p.n.e. Pierwsze 郵ady obecno軼i konia na subkontynencie indyjskim.
ok. 2000 p.n.e. Semici docieraj do wilgotnych wy篡n po逝dniowej Arabii: do Jemenu i Hadramaut (ḥaḍramawt)
ok. 2000 p.n.e. Pierwsze ko這 szprychowe, znane w kulturze andronowskiej.
1900–1250 p.n.e. Troja VI.
1894 p.n.e. Amoryta Sumuabum (Samurabu) zak豉da dynasti w Babilonie. Pocz徠ek okresu starobabilo雟kiego.
1815–1757 p.n.e. Okres 鈍ietno軼i Mari: pa雟two stworzone przez Amoryt Jachdunlima, zniszczone przez Hammurabiego.
1813 p.n.e. Amoryta Szamsziadad zak豉da pierwsze pa雟two asyryjskie (staroasyryjskie, kr鏊estwo G鏎nej Mezopotamii).
ok. 1800 p.n.e. Pierwsze 郵ady obecno軼i Kasyt闚 (Ka凳u) w Mezopotamii. J瞛yk kasycki uwa瘸ny jest za izolowany lub kartwelski. Ostatnie wzmianki o Kasytach pochodz z czas闚 Aleksandra Wielkiego, z obszaru na p馧nocny zach鏚 od Elamu.
ok. 1800 p.n.e. J瞛yk sumeryjski wychodzi z u篡cia, u篡wany bywa ju tylko w literaturze i administracji.
ok. 1800 p.n.e. Najstarsze pisane zabytki j瞛yka starokananejskiego wykonane w pi鄉ie alfabetycznym.
1792–1750 p.n.e. Panowanie Hammurabiego w Babilonii, kodyfikacja prawa.
1786–1567 p.n.e. W Egipcie: drugi okres przej軼iowy (dynastie XIII-XVII); w tym okresie pojawiaj si Hyksosi.
1763–1595 p.n.e. Okres imperium starobabilo雟kiego.
ok. 1750 p.n.e. W p軟.-zach. Mezopotamii pojawiaj si Huryci, zak豉daj pa雟two Mitanni i podbijaj Asyri. Ich w豉dcy nosz imiona indoaryjskie i czcz indoaryjskich bog闚. Hoduj konie, je盥膨 konno i powo膨 rydwanem bojowym.
ok. 1745 p.n.e. Kasyci napadaj na Babiloni, pl康ruj帷 Ur i Uruk.
XVII-IX p.n.e. Od Rumunii po Jezioro Ba販hasz rozwija si kultura zr瑿owa, przypisywana Kimerom.
XVII-XVI p.n.e. Wczesny etap kultury zr瑿owej.
1684 p.n.e. Najazd Hyksos闚 na Egipt (zob. tutaj) na koniach, dot康 Egipcjanom nieznanych. Hyksosi zapewne byli Semitami.
1628 p.n.e. Przypuszczalna data erupcji wulkanu Thera.
ok. 1600–1100 p.n.e. Fenicja pod panowaniem egipskim.
ok. 1600–1046 p.n.e. W Chinach dynastia Shāng, zwana te Yīn.
ok. 1595 p.n.e. Najazd Hetyt闚 (kr鏊 Mursilis I) na Halab (Aleppo), Mitanni i Babilon, upadek pa雟twa starobabilo雟kiego.
1570–1157 p.n.e. Najazd Kasyt闚 (zob. tutaj) i powstanie pa雟twa 鈔edniobabilo雟kiego (dynastia kasycka).
1567–1085 p.n.e. W Egipcie: Nowe Pa雟two (dynastie XVIII-XX, czasy Totmes闚, Tutenchamona i Ramzes闚).
XV-VII p.n.e. Na p馧noc od Fenicji, a na zach鏚 od Asyrii rozwija si pa雟two Amurru.
XV-XIII p.n.e. W u篡ciu p馧nocnosemicki j瞛yk ugarycki.
XV-XIV p.n.e. Drugi etap i najwi瘯szy rozkwit kultury zr瑿owej na Ukrainie.
1500–500 p.n.e. Plemiona semickie (protoetiopskie) przekraczaj Bab el-Mandeb i osiedlaj si w鈔鏚 ludno軼i kuszyckiej.
1500–1200 p.n.e. Domniemany okres kolonizacji Indii przez Indoeuropejczyk闚.
1500 p.n.e. W kulturze Olmek闚 znane ko這 (u篡wane w dzieci璚ych zabawkach).
ok. 1490 p.n.e. Odrodzenie huryckiego pa雟twa Mitanni w grn. Mezopotamii.
XIV-XII p.n.e. Ko鎍owy etap kultury zr瑿owej na p責. Uralu. W prawobrze積ej cz窷ci Ukrainy rozwija si kultura sabatinowska, czasem traktowana jako forma kultury zr瑿owej.
XIV p.n.e. Pierwsze wzmianki o Aramejczykach (plemi Ahlamu) w dokumentach akadyjskich.
1400 p.n.e. Stonehenge traci znaczenie kultowe.
1397–1388 p.n.e. Sojusz Mitanni i Egiptu za Totmesa IV.
1380–1336 p.n.e. Szuppiluiliuma, pierwszy pot篹ny w豉dca Hetyt闚.
ok. 1350 p.n.e. Podzia pa雟twa Mitanni mi璠zy Asyryjczyk闚 (Chanigalbat) i Hetyt闚. Pocz徠ek okresu 鈔ednioasyryjskiego.
ok. 1300–400 p.n.e. Na obszarze obecnej Polski, ㄆ篡c, S這wacji i Ukrainy rozwija si kultura 逝篡cka.
XIII-XII w p.n.e. 毒鏚豉 egipskie wspominaj lud Tur鈴 (Turu), morskich korsarzy identyfikowanych z Etruskami (豉c. Etrusci, Tusci, gr. Tyrrhēno). Mowa te o mie軼ie Turu, czyli o Troi (gr. Tro燰 < *Trosija).
pocz. XIII p.n.e. Zamo積e kr鏊estwo Wilusa (Ilion, Troja) staje si wasalem Hetyt闚.
pocz. XIII p.n.e. We wschodniej Anatolii powstaj pierwsze pa雟tewka urartyjskie.
ok. 1275–1250 p.n.e. Zniszczenie pot璕i Wilusa – Troi VI (trz瘰ienie ziemi?).
ok. 1270 p.n.e. Chanigalbat, pozosta豉 cz窷 dawnego Mitanni, podbita przez Salmanasara I i zamieniona w prowincj Asyrii.
1243–1207 p.n.e. W Asyrii kr鏊 Tukultininurta I, szczyt pot璕i Asyrii okresu 鈔edniego.
1234 p.n.e. Inwazja Asyryjczyk闚 na Babilon.
1220 p.n.e. Merenptah odpiera pierwszy najazd na Egipt Lud闚 Morza: Peleset = Filistyni, Lukka = Licyjczycy, Ekwe = Achajowie, Danuna = Dorowie, 委rden = Sardy鎍zycy, Tere = Trojanie (Etruskowie), 委kele = Sykulanie (Sykanie), Apiru / Habiru = Hebrajczycy (?). Po kl瘰ce pochodz帷y z Krety (?) Filistyni osiedlaj si w Palestynie.
ok. 1190 p.n.e. Ludy Morza zajmuj Hattu鈴s. Koniec pa雟twa hetyckiego.
1184 p.n.e. Zburzenie Troi wed逝g greckiej tradycji; wed逝g archeolog闚 dacie tej odpowiada zniszczenie Troi VIIa.
1157 p.n.e. Najazd Elamit闚 i upadek pa雟twa 鈔edniobabilo雟kiego.
1124–1103 p.n.e. Panowanie Nabuchodonozora I w Babilonie: renesans 鈍ietno軼i.
1116–1077 p.n.e. W Asyrii Tiglatpilesar I, okres 鈍ietno軼i.
XI-IX p.n.e. Nad dolnym Dnieprem kultura bie這zierska (Kimerowie?), czasem traktowana jako p騧na forma kultury zr瑿owej.
1100–876 p.n.e. W Fenicji okres niezale積o軼i.
1087 p.n.e. Zniszczenie Babilonu przez Asyryjczyk闚.
1085–664 p.n.e. W Egipcie: trzeci okres przej軼iowy (dynastie XXI-XXV, panowanie Libijczyk闚 i Nubijczyk闚).
1077 p.n.e. Zniszczenie pa雟twa 鈔ednioasyryjskiego przez Aramejczyk闚.
1046–256 p.n.e. W Chinach dynastia Zhōu (do 771 p.n.e. zachodnia dynastia Zhōu).
X-VIII p.n.e. Chaldejczycy m闚i帷y dialektem aramejskim naje盥瘸j Babilon.
ok. 1000 p.n.e. Etruskowie pojawiaj si na P馧wyspie Apeni雟kim.
ok. 1000 p.n.e. W zachodniej Anatolii pojawiaj si Frygowie.
po 1000 p.n.e. Na obszarze Meotydy – na stepach na p馧noc od M. Czarnego – plemiona Taur闚 i Meot闚 (Maitai – przodkowie Adygejczyk闚?, lud indyjski, pokrewny za這篡cielom pa雟twa Mitanni?, lud ira雟ki – przodkowie Med闚?).
po 1000 p.n.e. W zachodniej cz窷ci Ba趾an闚 mieszkaj Illirowie i plemiona pokrewne, na terenie Austrii i zach. W璕ier rozwija si przypisywana im kultura wschodniohalsztacka.
po 1000 p.n.e. Na wsch. i p責. od jeziora Urmia Manejczycy (akad. Mannai, hbr. Minni), lud niewiadomego pochodzenia.
ok. 900 p.n.e. Pierwsze pisane zabytki j瞛yka aramejskiego.
884 p.n.e. Babilonia staje si zale積a od Asyrii. Imperium nowoasyryjskie.
ok. 858–844 p.n.e. Arame, pierwszy legendarny kr鏊 Urartu.
po這wa IX p.n.e. Manea (kraj Manejczyk闚 ze stolic w Izirtu) w pe軟i rozkwitu.
843 p.n.e. W 廝鏚豉ch asyryjskich pierwszy raz pojawia si nazwa Parsua, odpowiadaj帷a stpers. Pārsva (Persja).
834 p.n.e. 毒鏚豉 asyryjskie pierwszy raz wspominaj o Medach (Madai), ludzie indoeuropejskim, przodkach Kurd闚.
825 p.n.e. Umiera Sarduri I, kt鏎y umocni pa雟two Urartu (Ararat) nad jeziorami Wan i Urmia ze stolic w Tuszpie.
814 p.n.e. Za這瞠nie Kartaginy – kolonii fenickiej w p馧nocnej Afryce.
VIII-II p.n.e. Nad 鈔odkow Wo貪 oraz w dorzeczu Kamy i Bia貫j kultura anani雟ka, przypisywana ludom ugrofi雟kim.
ok. 800–650 p.n.e. Nadczarnomorskie stepy zamieszkuj Kimerowie (Kimmeriowie), lud ira雟ki lub indyjski.
VIII p.n.e. Pocz徠ek epoki 瞠laza w Europie 字odkowej.
770–256 p.n.e. W Chinach wschodnia dynastia Zhōu.
753 p.n.e. Tradycyjna data za這瞠nia Rzymu.
745–727 p.n.e. Na tronie Asyrii Tiglatpilesar III, reformator i inicjator przymusowych przesiedle podbitych lud闚.
735 p.n.e. Spustoszenie Urartu przez Asyryjczyk闚.
730–713 p.n.e. Rusa w豉dc Urartu. Napa軼i Kimer闚 i Asyryjczyk闚.
729 p.n.e. Tiglatpilesar III zasiada tak瞠 na tronie Babilonii.
725–720 p.n.e. Iranzu na tronie Manei. Szczyt rozkwitu pa雟twa.
722–705 p.n.e. Na tronie Asyrii Sargon II, rozpoczyna si szczytowy okres rozkwitu pa雟twa nowoasyryjskiego.
720–711 p.n.e. Opanowanie anatolijskiego i syryjskiego wybrze瘸 Morza 字鏚ziemnego przez Fryg闚 pod wodz kr鏊a Midasa.
716 p.n.e. Sargon II zdobywa Izirtu, stolic Manei.
714 p.n.e. W Manei pojawiaj si Kimerowie (akad. Gimirru, hbr. Gimmirai), przybywaj帷 z dawnej ojczyzny zwanej Gamiru lub Ui鉅i. Z ich pomoc Sargon II naje盥瘸 Urartu, kt鏎e upada ca趾owicie w ci庵u kolejnych 100 lat.
VII p.n.e. Scytowie (na wschodzie zwani Sakami / 地kami), wyp璠zeni z poprzednich siedzib przez Massaget闚 (inn ga陰 lud闚 ira雟kich), przekraczaj rzek Arakses (Araks – ale prawdopodobnie Jaksartes, Syr-Dari) i zjawiaj si nad Morzem Czarnym, gdzie rozpraszaj i asymiluj Kimer闚 (oko這 650 p.n.e.).
VII p.n.e. Medowie podporz康kowuj sobie plemiona ira雟kie, w tym Pers闚.
689 p.n.e. Zniszczenie Babilonu przez kr鏊a Asyrii Sanheriba (Sennacheryba).
681–669 p.n.e. W豉dc Asyrii Asarhaddon.
680 p.n.e. Kimerowie naje盥瘸j Frygi, powoduj帷 jej upadek. Ginie frygijski w豉dca Midas.
676 p.n.e. Scytowie i Manejczycy wdzieraj si do Asyrii i Syrii. W鏚z scytyjski Bartatua pojmuje za 穎n c鏎k Asarhaddona.
674–667 p.n.e. Najazdy Asyryjczyk闚 na Egipt, wyp璠zenie faraona Taharki. Asyria najwi瘯sz pot璕 spo鈔鏚 dot康 istniej帷ych.
669–631 p.n.e. Asurbanipal (Sardanapal), ostatni wielki w豉dca asyryjski.
668–667 p.n.e. Za這瞠nie miasta Bizancjum, p騧niejszego Konstantynopola / Stambu逝, pono przez Byzasa / Byzantosa z Megary.
664–332 p.n.e. Egipt: Epoka P騧na (dynastie XXVI-XXXI).
657–652 p.n.e. Kimerowie naje盥瘸j Lidi i niszcz Sardes. Ginie lidyjski w豉dca Gyges.
648 p.n.e. Asyryjczycy pod wodz Asurbanipala zdobywaj Babilon i niszcz Suz.
645 p.n.e. W chi雟kich dokumentach pierwsze wzmianki o Yuèzhī, plemieniu indoeuropejskim, tocharskim b康 ira雟kim.
639 p.n.e. Ostatni atak asyryjski na Elam, kt鏎y wkr鏒ce dostaje si pod panowanie perskie.
624 p.n.e. Wed逝g 廝鏚e lankijskich urodzi si Siddhartha Gautama zwany Budd. Data ta jest sporna.
616 p.n.e. Medowie podbijaj kr鏊estwo Manejczyk闚 i mieszaj si z jego ludno軼i.
612–539 p.n.e. Dynastia chaldejska w Babilonie: pa雟two nowobabilo雟kie (najwi瘯szy w豉dca: Nebukadnesar = Nabuchodonozor II).
612 p.n.e. Medowie, Persowie i Chaldejczycy (z Babilonii) niszcz Niniw i w nast瘼stwie kr鏊estwo asyryjskie.
600–475 p.n.e. Okres najwi瘯szego rozkwitu kultury etruskiej.
VI p.n.e. Powstanie Awesty, 鈍i皻ej ksi璕i mazdaizmu i zoroastryzmu. Pojawiaj帷y si w niej termin Xiiaona odnoszony bywa do p騧niejszych Hun闚 lub Chionit闚 (z IV wieku n.e.).
VI p.n.e. Ormianie osiedlaj si na terenach Urartu.
VI p.n.e. Na stepach nadwo鹵a雟kich zjawiaj si ira雟cy Sauromaci, znani p騧niej jako Saromaci i wreszcie Sarmaci.
VI p.n.e. Pocz徠ek rozwoju kultury jastorfskiej mi璠zy doln ζb a doln Odr. Jej nosicielami byli Germanie.
598–590 p.n.e. Rusa IV, ostatni kr鏊 Urartu.
597 p.n.e. Nabuchodonozor II pierwszy raz zdobywa Jerozolim.
587 p.n.e. Nabuchodonozor II drugi raz zdobywa Jerozolim.
585 p.n.e. Scytowie niszcz Urartu.
566 p.n.e. Narodziny Buddy wed逝g 廝鏚e greckich.
560–546 p.n.e. W豉dca Lidii Krezus.
ok. 550 p.n.e. Na Pomorzu rozwija si kultura pomorska (k. wejherowsko-krotoszy雟ka lub k. urn twarzowych, wyros豉 z kultury urn domkowych, nale膨cej do kr璕u kultury 逝篡ckiej), kt鏎a p騧niej ekspanduje daleko na po逝dnie.
550–336 p.n.e. W Persji dynastia Achemenid闚 (Cyrus, Kambyzes, Dariusz, Kserkses).
550 p.n.e. Upadek Medii (Medowie zostaj podbici przez Pers闚).
546 p.n.e. Wojna lidyjsko-perska. Krezus przegrywa i zostaje perskim namiestnikiem kraju.
539 p.n.e. Kr鏊 perski Cyrus II Wielki k豉dzie kres istnieniu imperium nowobabilo雟kiemu (chaldejskiemu).
525–404 p.n.e. Po raz pierwszy perska w豉dza w Egipcie: Kambyzes, w豉dca z dynastii Achemenid闚, i jego nast瘼cy.
513–512 p.n.e. Nieudany najazd Pers闚 na tereny zaj皻e przez Scyt闚.
508 p.n.e. Rzymianie odsuwaj od w豉dzy Tarkwiniusza Pysznego i ustanawiaj republik.
V p.n.e. Okres najazd闚 Scyt闚 na zach鏚, od Odry po Ba趾any, upadek kultury 逝篡ckiej.
V p.n.e. Na obszarze Meotydy zjawiaj si pierwsze plemiona Madziar闚 (W璕r闚, zob. tutaj).
490–479 p.n.e. Wojny grecko-perskie.
485–425 p.n.e. Herodot z Halikarnasu, grecki historyk; w swoim dziele wspomina obok Scyt闚 Nomad闚 r闚nie Scyt闚 Kr鏊ewskich, Scyt闚 Rolnik闚 (mi璠zy Ingu陰 a Dnieprem – Trakowie?) i Scyt闚 Oraczy (Wo造 i Podole – potomkowie kultury czernoleskiej? przodkowie S這wian?).
483 p.n.e. Narodziny Buddy wed逝g 廝鏚e indyjskich.
ok. 450 p.n.e. Na ziemiach po逝dniowej Polski (okolice 奸篹y) pojawia si kultura late雟ka (przybyli z Czech Celtowie z plemienia Boj闚, tworz帷y p騧niej zwi您ek Lugi闚).
410 p.n.e. Turkijskie plemi Wūsūn (o wygl康zie jasnookich i rudobrodych kaukazoid闚) zostaje przep璠zone przez Yuèzhī z prowincji Shǎnxī w g鏎y Q璱i嫕 Shān (N嫕shān) na granicy prowincji Gānsù i Qīnghǎi. Ich nazwa w tamtych czasach brzmia豉 prawdopodobnie Asman, mo瞠 pochodzi od s這wa Asena (A槐na) ‘wilczyca’ lub od mand簑rskiego aisin ‘z這to’. Mo磧iwe, 瞠 odpowiadaj oni Asii u Strabona oraz Issedones u Herodota i Ptolemeusza. Dzi jedno z plemion Kazach闚 to Uysyn.
IV p.n.e. Chi雟kie kroniki wzmiankuj tunguskie plemiona Dōngh.
390 p.n.e. Najazd Gal闚 (Celt闚) na Rzym.
ok. 350 p.n.e. Celtowie (z plemienia Wolk闚?) w okolicach Kietrza (woj. opolskie).
341–332 p.n.e. Perscy Achemenidzi po raz drugi panuj w Egipcie.
339 p.n.e. Kl瘰ka Scyt闚 i 鄉ier ich kr鏊a Ateasa na polach Dobrud篡 w wojnie z Macedoni.
338 p.n.e. Kr鏊 Macedonii Filip II podbija Grecj.
336–321 p.n.e. Aleksander Wielki w豉dc Macedonii i Grecji.
332–30 p.n.e. Egipt: okres grecki (ptolemejski).
329 p.n.e. Aleksander wielki podbija Kotlin Ferga雟k i zak豉da tam miasto Aleksandria Eschate, w miejscu obecnego Chud瘸ndu (Leninabadu) w Tad篡kistanie.
ok. 325 p.n.e. Na Dolny 奸御k (i ㄆ篡ce) przybywa wi瘯sza grupa Celt闚 – Lugi闚; by mo瞠 powstaje osada Lugidunum, w miejscu kt鏎ej dzi istnieje Legnica.
III-I p.n.e. Ekspansja kultury jastorfskiej na Pomorzu (Germanie, prawdopodobnie plemiona zwi您ku Sweb闚).
III-II p.n.e. Kl瘰ka suszy w 鈔odkowej Azji, wielkie ruchy etniczne lud闚 mongolskich i ira雟kich.
III p.n.e. Celtyccy Galatowie przekraczaj Bosfor i osiedlaj na terenie dawnej Frygii.
III p.n.e. Sarmaci napieraj na Scyt闚, w ko鎍u pokonuj ich i zajmuj ich ziemie.
III p.n.e. Przez Polsk pod捫a plemi Bastarn闚 w czasie w璠r闚ki ze Szlezwiku-Holsztynu na wsch鏚, a nast瘼nie na po逝dnie. Przej軼iowo osiedlaj si na Bia造ch Kujawach i w Kotlinie Hrubieszowskiej (grupa czerniczy雟ka).
ok. 300 p.n.e. Pierwsze informacje o Hunach (Xiōngn, w 闚czesnej wymowie [hoŋ nho]) zamieszkuj帷ych Wy篡n Ordos i naje盥瘸j帷ych Kore (Dzoson) i Chiny w Epoce Walcz帷ych Kr鏊estw; w chi雟kich przekazach zachowa造 si szcz徠kowe informacje o j瞛yku Xiōngn, kt鏎e wed逝g najnowszych bada sugeruj jego przynale積o嗆 do jenisejskiej rodziny j瞛ykowej; jednocze郾ie istniej argumenty przemawiaj帷e za genetycznym pokrewie雟twem Xiōngn i lud闚 turkijskich. Odrzucenie twierdzenia o to窺amo軼i Xiōngn i Hun闚 jest bezzasadne i sprawia, 瞠 ci ostatni staj si narodem bez historii, pojawiaj帷ym si znik康. Xiōngn byli przyczyn rozpocz璚ia budowy przez Chi鎍zyk闚 Wielkiego Muru.
283 p.n.e. Koniec odr瑿no軼i politycznej Etrusk闚.
264–241 p.n.e. I wojna punicka (Rzymu z Kartagin).
przed 250 p.n.e. Celtowie osiedlaj si pod Krakowem.
256–221 p.n.e. Bezkr鏊ewie w Chinach.
250–170 p.n.e. Na terenie Polski 鈔odkowej i po逝dniowej powstaje kultura przeworska przypisywana Wandalom. jej powstanie zwi您ane jest prawdopodobnie z przybyciem nowych grup ludno軼i z zachodu i ich osiedlenie si w鈔鏚 dawnych tw鏎c闚 kultury pomorskiej. Zachodni od豉m Wandal闚, Silingowie, wch豉nia w siebie dawn ludno嗆 celtyck ze zwi您ku Lugi闚, po kt鏎ych d逝go jeszcze pozostaje stara nazwa, teraz u篡wana na oznaczenie zwi您ku plemion wandalskich.
247 p.n.e.–227 n.e. Dynastia Arsacyd闚 stworzona przez Parn闚, tw鏎c闚 Partii.
240–209 p.n.e. Panowanie pierwszego historycznego w豉dcy Xiōngn o imieniu T鏧màn (Tumen). Rozdrobnione i walcz帷e dot康 ze sob plemiona stepowe Xiōngn tworz pierwsze pot篹ne pa雟two (stepowy zwi您ek plemienny). By to tw鏎 niejednorodny etnicznie, prawdopodobnie podleg造 Yuèzhī. W ci庵u nast瘼uj帷ych wiek闚 plemiona turkijskie asymiluj inne ludy, w tym jenisejskie i indoeuropejskie (g堯wnie ira雟kie: Scyt闚, Sak闚, Sarmat闚).
239 p.n.e. Rozpad hellenistycznego pa雟twa Seleucyd闚: Iran zajmuj Parnowie, p騧niej uniezale積ia si grecka Baktria.
233–230 p.n.e. Na tereny u uj軼ia Dunaju i do dzisiejszej Mo責awii docieraj Bastarnowie, tw鏎cy kultury Poine演i-ㄆkaszewka.
230–200 p.n.e. Bastarnowie i Skirowie (Celtowie?) atakuj Olbi, koloni greck nad M. Czarnym.
221 p.n.e. Chi雟ki cesarz Shǐ Hu嫕gdì zak豉da dynasti Q璯, od kt鏎ej nazwy pochodzi okre郵enie „Chiny”; ataki Hun闚 prowadz do wprowadzenia broni 瞠laznej w armii chi雟kiej i s przyczyn wybudowania Wielkiego Muru.
218–201 p.n.e. II wojna punicka.
209–174 p.n.e. Panowanie Mete-chana (Mote, Batur, Baγadur, Bağadur, Modu Shanyu, chi. Màodùn Ch嫕y), w豉dcy imperium Xiōngn, syna Tumena. Jedna z wersji z jego imienia 篡je do dzi w polskim wyrazie bohater i w nazwie mongolskiej stolicy Ulaan Baatar ‘Czerwony Bohater’.
208 p.n.e. Mete-chan pokonuje Dōngh, kt鏎zy dziel si p騧niej na Xiānbēi i Wūhu嫕.
206 p.n.e.–220 n.e. W Chinach dynastia Hàn (do 8 p.n.e., cz窷ciowo do 24 n.e. dynastia Hàn Zachodnia, od 25 n.e. Hàn Wschodnia).
koniec III p.n.e.–II n.e. Nad 鈔odkowym Bugiem i Prypeci po uj軼ie Berezyny do Dniepru na ziemiach opuszczonych przez Scyt闚 rozwija si kultura zarubiniecka, z wp造wami kultury pomorskiej, late雟kiej i kultur stepowych.
II p.n.e. W鈔鏚 Sarmat闚 wyodr瑿niaj si Jazygowie, Roksolanie, Alanowie, Aorsowie.
II p.n.e. Chi雟ka kronika wzmiankuje Ant闚, lud nale膨cy do grupy Aors闚, zamieszkuj帷y mi璠zy M. Kaspijskim a J. Aralskim.
178–177 p.n.e. Xiōngn i Wūsūn pod wodz Mete-chana naje盥瘸j Yuèzhī zamieszkuj帷ych dzisiejsz prowincj Gānsù. W鈔鏚 wykazu podbitych lud闚 mo積a znale潭 pierwsz wzmiank o Oguzach (O-kut, chi. Hūjiē, Hūd, Wūjiē, Wūhù).
155 p.n.e. Yuèzhī pod naciskiem Xiōngn i Wūsūn przenosz si na po逝dnie, przekraczaj帷 granic miejskiej greko-baktryjskiej cywilizacji Dàyuān („Wielkich Jon闚”) w Kotlinie Ferga雟kiej. Osiedlaj si na p馧nocnym brzegu rzeki Oksus (Amu Daria), w Transoksanii (obecny Tad篡kistan i Uzbekistan), na p馧noc od w豉軼iwego kr鏊estwa Baktrii.
ok. 150 p.n.e.–I n.e. Na p馧noc od szlaku przemarszu Bastarn闚 na pod這簑 kultury pomorskiej rozwija si oksywska kultura jamowa (Rugiowie? Lemowiowie?).
149–146 p.n.e. III wojna punicka i ostateczna zag豉da Kartaginy.
ok. 145 p.n.e. Aleksandria nad rzek Oksus zostaje spalona przez Yuèzhī.
ok. 140 p.n.e. Sakowie podbijaj pa雟two Grek闚 Baktryjskich.
140–87 p.n.e. Panowanie Wǔdì, zwanego pogromc Xiōngn.
133 p.n.e.–89 n.e. Wojny chi雟ko-hu雟kie; cesarz Wǔdì i jego nast瘼cy z zachodniej dynastii Hàn doprowadzaj do ca趾owitego rozbicia Xiōngn i ich poddania w豉dzy Chin.
124 p.n.e. Wojna Tochar闚 (Yuèzhī) z Partami, w czasie kt鏎ej ginie kr鏊 Part闚 Artabanus I. Tocharowie osiedlaj si w Baktrii.
I p.n.e. Sarmaccy Alanowie osiedlaj si u podn騜y Kaukazu; ich potomkami s dzi Osety鎍zycy.
I p.n.e. Goci w po逝dniowej Szwecji i na wyspie Gotlandii.
ok. 100 p.n.e. Koniec odr瑿no軼i etnicznej Etrusk闚 (ulegaj latynizacji).
ok. 100 p.n.e. Roksolanie naje盥瘸j Krym.
ok. 100 p.n.e. Burgundowie opuszczaj Bornholm i l康uj na Pomorzu (w uj軼iu Odry?); data bardzo niepewna.
73 p.n.e. Powstanie Spartakusa.
ok. 70 p.n.e. Tocharowie opanowuj Hindukusz, ko鎍z帷 istniej帷e tam wcze郾iej rz康y Grek闚.
58 p.n.e. Ostateczne odepchni璚ie Xiōngn od Wielkiego Muru.
przed 50 p.n.e. Migracja cz窷ci Rugi闚 (Ulmerugi闚) z Rugii na Pomorze 鈔odkowe i wschodnie.
44 p.n.e. Zab鎩stwo Cezara.
36–35 p.n.e. Zniszczenie drugiego pa雟twa Hun闚 w Turkiestanie i w Kotlinie D簑ngarskiej.
31 p.n.e. Bitwa pod Akcjum, Oktawian August zwyci篹a Marka Aureliusza i Kleopatr, uwa瘸n za ostatniego faraona.
30 p.n.e.–14 n.e. Rz康y Oktawiana Augusta, uwa瘸nego za pierwszego cesarza rzymskiego.
27 p.n.e. Og這szenie ko鎍a republiki rzymskiej i powstania Imperium Romanum.
I n.e. Wed逝g bada j瞛ykoznawc闚 rozpad j瞛yka pragerma雟kiego na wschodniogerma雟ki i zachodniogerma雟ki.
I n.e. U uj軼ia Wis造 pojawiaj si Goci i zwi您ana z nimi kultura wielbarska (trwaj帷a do V), p騧niej przybywaj tam Gepidowie.
I n.e. I n.e. – Jazygowie na Niz. W璕ierskiej, Roksolanie na pograniczu rzymskim.
9–23 n.e. W Chinach dynastia Xīn. Koniec zachodniej dynastii Hàn
48 n.e. Ostateczne wyparcie Xiōngn z Chin; w ci庵u 10 lat ich miejsce zajmuj i uzyskuj panowanie nad Wielkim Stepem tunguskie plemiona Xiānbēi (przodkowie dzisiejszych Sibe, Xīb spokrewnionych z Mand簑rami).
78–240 Pa雟two Kuszan闚 w p軟. Indiach, Pakistanie i Afganistanie. 毒鏚豉 chi雟kie opisuj wcze郾iej Kuszan闚 (Guìshuāng) jako jedn z grup Yuèzhī (Tochar闚). Kuszanowie u篡wali j瞛yka baktryjskiego z grupy ira雟kiej, a przez ludno嗆 miejscow byli okre郵ani jako Huna. Pa雟two Kuszan闚 popad這 w zale積o嗆 od perskich Sasanid闚, ale jego pozosta這軼i mog造 dotrwa nawet do VI wieku.
79 23–24. VIII., za panowania cesarza Tytusa, wybuch Wezuwiusza niszczy Pompeje i Herkulanum.
90–170 Hunowie na terenach na p馧noc od Jez. Aralskiego.
II-V Silingowie, od豉m Wandal闚, w po逝dniowej Polsce (st康 奸御k = kraj Siling闚), zach. Ukrainie, wsch. S這wacji.
II-III Drugi od豉m Wandal闚 – Hasdingowie – zajmuj tereny nad grn. Dunajem.
II-III Rozw鎩 kultury czerniachowskiej, powsta貫j przez na這瞠nie si kultury wielbarskiej na zarubinieck.
II Mi璠zy Kaukazem a Wo貪 mieszkaj Serbowie z grupy Alan闚; w rejonie M. Azowskiego zamieszkuj te Chorwaci.
II Mi璠zy Morzem Kaspijskim a M. Czarnym zjawiaj si turkijscy Bu貪arzy (Protobu貪arzy).
125 毒鏚豉 chi雟kie wspominaj o Bia造ch Hunach (Heftalitach) 篡j帷ych w D簑ngarii. Istnieje pogl康, 瞠 by to lud IE.
139 Klaudiusz Ptolemeusz z Aleksandrii wzmiankuje po raz pierwszy w nauce zachodniej nazw Hun闚 (Khoũnoi, Χοῦνοι) jako zagadkowego, legendarnego ludu. P騧niej Hunowie okre郵ani byli jako Chuni (Ambro篡) lub Oũnnoi (Priskos).
ok. 150 Historycy opisuj 篡j帷e w pobli簑 uj軼ia Wis造 plemiona Got闚, Wenet闚, Est闚 i Finn闚, a na wsch鏚 od nich (ba速yckie) ludy Galind闚, Sudin闚 i Stawan闚 zamieszkuj帷e tereny a do Alan闚.
ok. 150 Nad 鈔odkow Wo貪 mieszka plemi Suobenoi, opisane przez Ptolemeusza (S這wianie?).
ok. 150 Burgundowie osiedlaj si na terenach mi璠zy Nys ㄆ篡ck a Bobrem (kultura luboszycka).
196 Miasto Bizancjum, p騧niejsza stolica Cesarstwa Wschodniorzymskiego, zostaje zdobyte przez Rzym.
koniec II-pocz. III Ostatnie pozosta這軼i pa雟twa Xiōngn, kt鏎zy znikaj z chi雟kich kronik. Hunowie rozbici przez mongolskie plemiona R鏧r嫕 (Ruǎnruǎn, Rr, T嫕t嫕, 皋u瘸nowie) uwa瘸ne za przodk闚 p騧niejszych Awar闚 i wyprowadzane ze 鈔odowiska plemion Dōngh, ich mityczny przodek Mugulu (od kt鏎ego wsp馧czesna nazwa Mongo堯w) mia by niewolnikiem klanu Tuòb (w napisach orcho雟kich: Tabgach) z plemienia Xiānbēi.
III-IV Sarmackie tamgi pojawiaj si na obszarze mi璠zy g鏎n Odr a Wis陰.
III Gepidowie pod捫aj帷y za Gotami pojawiaj si w Dacji.
III Na Pomorzu Zachodnim rozwija si grupa d瑿czy雟ka, utworzona przez przyby貫 od zachodu plemiona germa雟kie.
200–375 Goci zajmuj stepy nadczarnomorskie i Krym, narzucaj sw w豉dz plemionom Sklawen闚, Wenet闚 i Ant闚.
220–280 W Chinach Epoka Trzech Kr鏊estw (Sāngu): Wèi, Shǔ, W.
224–651 W Persji dynastia Sasanid闚. Zaratusztrianizm religi pa雟twow.
236 Najazd Got闚 na cesarstwo rzymskie.
240–250 Pa雟two Kuszan闚 opanowane przez perskich Sasanid闚.
248–269 Gockie najazdy na tereny nad dln. Dunajem, Ateny i Azj Mniejsz.
ok. 250 Herulowie pod捫aj w 郵ad za Gotami i pojawiaj si nad M. Czarnym, na obszarze mi璠zy Dnieprem a Donem.
ok. 250 Burgundowie zam. p責.-zach. Wielkopolsk, p軟. Dolny 奸御k, ㄆ篡ce, wsch. Saksoni Anhalt, p責. Brandenburgi.
260 Roksolanie atakuj rzymsk prowincj Pannoni.
265–420 W Chinach dynastia Jìn. Do roku 316: zachodnia dynastia Jìn.
267 Pierwsze wzmianki o Herulach (Erulach), uczestnicz帷ych w najazdach wraz z Gotami.
270–271 Wandalowie w Recji pobici przez Rzym.
280 Bastarnowie pod naciskiem Got闚 i Wandal闚 przesiedlaj si na po逝dnie do Tracji.
310–376 Pa雟two Dài w Mongolii Wewn皻rznej, za這穎ne przez klan Tuòb.
317 Najazdy Hun闚, plemion tybeta雟kich i tunguskich (Xiānbēi) doprowadzaj do opanowania przez nich p馧nocnych Chin i wyparcia dynastii Jìn z Ch嫕g’ān na po逝dnie do Jiànkāng (od tej pory a do roku 420 m闚i si o wschodniej dynastii Jìn). Region mi璠zy Ch嫕gjiāng (Y嫕gzǐ Jiāng, Jangcy) a Gobi zostaje opanowany przez klan Tuòb mand簑rskiego plemienia Xiānbēi.
330 Konstantynopol (Nova Roma, dawne Byzantion) za spraw cesarza Konstantyna I Wielkiego staje si drug stolic Cesarstwa Rzymskiego.
332 Goci uzyskuj status sprzymierze鎍闚 Rzymu.
334–382 Dzia豉lno嗆 Ulfilasa (Wulfili, ur. ok. 310), aria雟kiego misjonarza Ostrogot闚, t逝macza Biblii na j瞛yk gocki.
338–376 Tuòb Sh盩ìjiàn, ostatni w豉dca Tuòb Dài, opanowuje prowincj Shānxī i przep璠zaj R鏧r嫕 za Wielki Mur.
po這wa IV Rozw鎩 kultury dobrodzie雟kiej (zwi您anej z Sarmatami?) na obszarze Wielkopolski i 奸御ka po Nys ㄆ篡ck.
2. po. IV R鏧r嫕 zak豉daj stepowe imperium na p馧noc od B駧 Wèi. Spychaj Xiōngn w kierunku Uralu i Morza Kaspijskiego.
ok. 350 Hunowie podbijaj Alan闚; cz窷 z nich przy陰cza si do Hun闚.
354 Turkijscy Bu貪arzy zajmuj Kaukaz.
359 W obl篹eniu syryjskiej twierdzy Amida przez kr鏊a perskiego Szapura II uczestnicz Chionici (chi. Xiōng). Jehu Stylita uto窺amia ich z Hunami. Chionit闚 okre郵a si te jako Czerwonych Hun闚. Identyfikowani bywaj z Kermichionami / Ermechionami.
363 Bizancjum zawiera uk豉d z Persj w sprawie budowy twierdzy Biraparach (u Priska: Iouroeipaach) w przesmyku Darial mi璠zy Kaukazem a M. Kaspijskim przeciwko barbarzy鎍om (Hunom?) z Hyrkanii (na p責.-wsch. od M. Kaspijskiego).
370 Hunowie przekraczaj Wo貪 i podbijaj Roksolan闚. Wed逝g najnowszych sugestii w 370 Hunowie mogli ju przekroczy Don (Tanais), uwa瘸ny w owym czasie za granic Europy i Azji.
372 Najazd Hun闚 na Ostrogot闚; ginie ich kr鏊 Hermanaryk; powstanie Ant闚 przeciwko Ostrogotom.
375–602 Domniemane pa雟two Ant闚 mi璠zy Dnieprem a Dniestrem (Wis陰?) z o鈔odkiem w Kaniowie nad Dnieprem.
375 Kr鏊 Ostrogot闚 Viniþar (Wenetob鎩ca), stryjeczny wnuk Hermanaryka, morduje w odwecie w豉dc Ant闚 Boza, jego syn闚 i 70 naczelnik闚.
375 Hunowie i sprzymierzeni z nimi Alanowie niszcz ostatecznie pa雟two Ostrogot闚.
375 Wi瘯szo嗆 Ostrogot闚 ucieka do Panonii przed Hunami; pocz徠ek W璠r闚ki Lud闚.
377 Wizygoci przekraczaj Dunaj.
378 Wizygoci zwyci篹aj Rzymian pod Adrianopolem, zabijaj帷 cesarza Walensa, i osiedlaj si na Ba趾anach.
379 Cesarz Teodozjusz pokonuje Got闚, Hun闚, Alan闚, Sarmat闚, Wandal闚, Kwad闚 i Markoman闚; zawiera z nimi uk豉dy i przyjmuje do s逝瘺y w rzymskiej armii.
382 Teodozjusz zawiera uk豉d z Wizygotami Atanaryka.
386–534 W Chinach p馧nocna dynastia Wèi (B駧 Wèi), za這穎na przez Tuòb.
390 Narodziny Aecjusza (A褮ius Flavius), ostatniego wielkiego wodza rzymskiego.
391 Ostatnia wzmianka o Bastarnach w Tracji.
395 Ostateczny podzia cesarstwa rzymskiego po 鄉ierci Teodozjusza.
koniec IV Perscy Sasanidzi tocz walki z Bia造mi Hunami (w 廝鏚豉ch indyjskich: Huna-, w greckich: Hephthalites).
koniec IV Wed逝g bada j瞛ykoznawc闚 rozpad j瞛yka p軟.-zach.-germa雟kiego na pranordycki i zachodniogerma雟ki.
400 Hunowie wspieraj Teodozjusza przeciwko uzurpatorowi Eugeniuszowi.
401–410 Alaryk, w鏚z Wizygot闚, w璠ruje w kierunku Italii i dokonuje z逝pienia Rzymu.
402–410 Yùjiǔlǘ Shèln, spadkobierca Mugulu, jednoczy R鏧r嫕 i po raz pierwszy przybiera tytu chana – kagana (chagana, wcze郾iej szlachecki tytu u Xiānbēi).
405–408 Aecjusz zak豉dnikiem u kr鏊a Wizygot闚 Alaryka, a nast瘼nie u Hun闚.
405–406 Hunowie pomagaj Rzymowi w walkach z Germanami (pod wodz Radagaisa).
406 Wandalowie, Swebowie i Alanowie przekraczaj Ren.
406 W豉dca Hun闚 Uldin (Oldēs) walczy po stronie ces. bizantyjskiego Arkadiusza przeciw Gainasowi, przyw鏚cy buntu.
406 Narodziny Attyli, syna Mundzuka.
409 Wandalowie i Swebowie przekraczaj Pireneje (st康 Vandolita, dzi Andaluzja = kraj Wandal闚).
410–425 Biali Hunowie (Heftalici) zwyci篹aj Sogdian i Chorasan.
410 Wizygoci zdobywaj i 逝pi Rzym.
412 Wizygoci osiedlaj si w p責. Galii i zak豉daj pa雟two ze stolic w Tuluzie (Tolosa).
412 Hunowie pod wodz Charatona wnosz pretensje do Bizancjum.
418 Wizygoci podbijaj Alan闚 w Galii.
420–589 W Chinach okres dynastii p馧nocnych i po逝dniowych.
ok. 420 Anglowie, Sasi i Jutowie przeprawiaj si do Brytanii i zak豉daj pierwsze ksi瘰twa anglosaskie. Pocz徠ek j瞛yka staroangielskiego, u篡wanego do XII wieku.
425 Hunowie opanowuj Niz. W璕iersk.
427 Odebranie Hunom Tracji: pocz徠ek agresywnej polityki Hun闚 wobec Cesarstwa Wschodniorzymskiego.
428 Koniec panowania Arsacyd闚 (Part闚) w Armenii.
428–431 Hèli嫕 Dìng, ostatni w豉dca Xiōngn w Chinach.
429 Aecjusz zostaje najwy窺zym wodzem armii Zachodu.
429 Wandalowie i cz窷 Alan闚 (80 000 ludzi) przeprawiaj si przez Cie郾. Gibraltarsk do Afryki i zdobywaj Kartagin.
ok. 430 Bitwa Hun闚 z Burgundami w pobli簑 Wormacji; kr鏊 Burgund闚 Guntarius zabity.
430–527 Biali Hunowie podbijaj indyjskie pa雟two Gupt闚, a nast瘼nie sprawuj tam rz康y.
432 W豉dca Hun闚 Ruas (Rugila) udziela poparcia Cesarstwu Zachodniemu w walce z uzurpatorem Bonifacjuszem.
433 Pok鎩 w Margos (Po靠revac, p責. Morawa): Bizancjum dwukrotnie zwi瘯sza roczny trybut na rzecz Hun闚.
434 妃ier Ruasa, pocz徠ek panowania Bledy.
435 妃ier w豉dcy Hun闚 Optara w czasie walk z Burgundami.
439–534 Pa雟two Wandal闚 (i Alan闚) w Afryce P軟., rozbite przez wojska bizantyjskie pod wodz Belizariusza.
439 Wed逝g legendy Xiōngn rozbijaj Wūsūn (A槐na); niedobitki uciekaj w g鏎y A速aju i tam podporz康kowuj sobie pasterskie plemiona Turk闚 (Trkler). Rozwijaj metalurgi 瞠laza i hodowl ci篹kich koni.
441–453 Panowanie Attyli (pocz徠kowo wraz ze starszym bratem).
443 Burgundowie zak豉daj pa雟two nad Jez. Genewskim, potem rozszerzone wzd逝 Rodanu i Saony.
445–448 Attyla naje盥瘸 Tracj. Koniec dobrych stosunk闚 Hun闚 z Cesarstwem Wschodniorzymskim.
446 Attyla morduje swojego brata Bled w czasie polowania i zostaje jedynow豉dc Hun闚.
448 Attyla przyjmuje ambasadora Bizancjum; 鈍iadkiem grecki pisarz Priskos. W鈔鏚 plemion hu雟kich Priskos wymienia Kidaryt闚, Akatiroi (Akatziroi) i in.
po這wa V Na 鈔odkowym Podnieprzu (na p責. od Prypeci) pierwsza ceramika typu praskiego, przypisywana S這wianom.
ok. 450 Cz窷 Rugi闚 z Pomorza przeprowadza si nad Dunaj, do Rugilandu, na p馧noc od rzymskiej prowincji Noricum.
451 Bitwa na Polach Katalaunijskich (Campi Mauriaci, obecnie Chalons-sur-Marne) mi璠zy Hunami, Ostrogotami, Gepidami, Frankami Rypuaryjskimi i Sarmatami pod wodz Attyli a Rzymianami, Burgundami, Frankami Salickimi, Wizygotami i Alanami pod wodz Aecjusza.
451–452 Po bitwie Attyla naje盥瘸 na Nizin Pada雟k, a nast瘼nie wycofuje si na r闚nin Cisy.
od 451 Wizygoci dokonuj podboju Hiszpanii, a nast瘼nie ulegaj stopniowo romanizacji.
453–454 Po 鄉ierci Attyli w豉dz przejmuj jego synowie Ellak i Dengezich (Dengizek). Arderyk, kr鏊 Gepid闚, rozbija pa雟two Hun闚 i zabija Ellaka (bitwa nad Nedao, 454). Zdziesi徠kowane oddzia造 Hun闚 Ellaka wycofuj si na stepy p責.-rosyjskie, mieszaj tam z Ujgurami, Madziarami i Bu貪arami i zak豉daj pa雟two bu貪arskie.
454 妃ier Aecjusza, zabitego przez cesarza Walentyniana w zamian za ch耩 wydania syna za cesarsk c鏎k.
455 Ostrogoci osiedlaj si na Niz. W璕ierskiej, sk康 napadaj na Bizancjum.
455 Z逝pienie Rzymu przez Wandal闚 pod wodz Genzeryka.
463 Na dw鏎 cesarza Leona I (do Konstantynopola) przybywaj poselstwa Saragur闚, Ugor闚 i Onogur闚, prosz帷 o pomoc, gdy ich ziemie zosta造 zaj皻e przez Sabir闚. Ci z kolei mieli zosta przep璠zeni przez Awar闚 (Abares).
466–484 Panowanie Euryka, za這篡ciela wizygockiego pa雟twa w Hiszpanii.
468 Persowie zdobywaj Balaam, stolic Hun闚 Kidaryt闚.
468 Nieudana wyprawa cesarza Leona I przeciwko Wandalom w p軟. Afryce.
469 G這wa Dengezicha, syna Attyli, obnoszona w procesyjnym tryumfie w Konstantynopolu.
476 4. IX.: Odoaker, w鏚z Herul闚 (Skir闚?), odsuwa od w豉dzy Romulusa Augustulusa, ostatniego cesarza rzymskiego. Koniec staro篡tno軼i, pocz徠ek 鈔edniowiecza.
486–507 Panowanie Chlodwiga, kr鏊a Frank闚; podb鎩 Galii.
487 Wybucha konflikt naddunajskich Rugi闚 z Odoakerem, zako鎍zony ich pogromem.
488–526 Teodoryk Wielki, w豉dca Ostrogot闚, opanowuje Itali, morduje Odoakera i zak豉da pa雟two ze stolic w Rawennie.
496 Przyj璚ie chrze軼ija雟twa z Rzymu przez Chlodwiga, kr鏊a Frank闚.
ok. 500–552 Ogromne pa雟two Awar闚 w Azji 字odkowej, granicz帷e z Chinami.
ok. 500 Pocz徠ek atak闚 S這wian na ziemie cesarstwa bizantyjskiego (Pseudo-Cezariusz z Nazjanzu).
502 Turkijscy Bu貪arzy znad step闚 Kubania atakuj bizantyjsk Mezj i Tracj.
505 Longobardowie rozbijaj Herul闚 w Dacji.
512 Cz窷 Herul闚 wraca do Skandynawii, gdzie tworz warstw rz康z帷; 1. wzmianka o S這wianach na terenie Polski.
527–565 Panowanie cesarza Justyniana I Wielkiego.
529 Zamkni璚ie Akademii Plato雟kiej.
532 W Konstantynopolu powstanie Nika przeciwko polityce wewn皻rznej Justyniana, krwawo st逝mione.
532–534 Frankowie podbijaj pa雟two Burgund闚.
533–548 Belizariusz, w鏚z bizantyjski, przej軼iowo odzyskuje dla Bizancjum p馧nocn Afryk i Itali (od 536).
536 S這wia雟ka jazda 酥ieszy na pomoc Bizantyjczykom obl篹onym w Rzymie przez German闚 (Prokopiusz).
542 W chi雟kich kronikach pojawia si lud Tūju (okre郵enie wi您ane z chi雟k nazw he軛u, by mo瞠 od kszta速u g鏎y po這穎nej blisko ich miejsc zamieszkania), b璠帷y spadkobierc A槐na (Wūsūn?). Prawdopodobnie Tūju s j瞛ykowymi przodkami wszystkich dzisiejszych lud闚 turkijskich z wyj徠kiem Czuwasz闚. W 廝鏚豉ch turkijskich opisywani s jako G闥trkler (K闥trkler), Turcy B喚kitni (adideacja do sakijskiego ā凳eina ‘ciemnoniebieski’).
542 Bumyn-chan (Bumın), przyw鏚ca Turk闚, wyst瘼uje jako sojusznik 皋u瘸n闚 przeciwko zbuntowanym Ujgurom i Ti骴è. Nie otrzymawszy w nagrod r瘯i 穎u瘸雟kiej ksi篹niczki, zrywa sojusz i rozpoczyna wojn.
545 S這wianie 逝pi pograniczne ziemie imperium wschodniorzymskiego, po這穎ne nad Dunajem (Prokopiusz).
552–744 Zjednoczenie koczownik闚 azjatyckiego stepu przez Kaganat Staroturecki (Wielki Kaganat Turecki, G闥trkler).
552 Chazarowie podbijaj kaukask Albani (Arwani).
552 Bumyn-chan zabija Yùjiǔlǘ Ānàguī (Chìli嫕t鏧bīngdòuf kèh嫕), w豉dc 皋u瘸n闚, i niszczy ich 鈔odkowoazjatyckie pa雟two. Umiera kilka miesi璚y p騧niej. 皋u瘸nie, znani ju pod nazw Awarowie, w璠ruj na stepy nadkaspijskie.
553 Ostateczna kl瘰ka pa雟twa Ostrogot闚 pobitych przez Bizancjum; do ko鎍a VIII wieku ca趾owita romanizacja.
555 Turcy B喚kitni podbijaj Chorezm.
557–558 Pierwsze poselstwo Awar闚 do Bizancjum: Awarowie w p馧nocnym Kaukazie.
558–560 Awarowie ujarzmiaj Hun闚 mi璠zy M. Kaspijskim i Kubaniem, oraz Barsil闚 i Sabir闚 na prawym brzegu Wo貪i.
558 Kotrigurowie, okre郵ani jako Kotr璲ouroi Oũnni, atakuj Konstantynopol pod wodz Zabergana.
562 Awarski kagan Bajan domaga si od Bizancjum miejsca na osiedlenie.
562 Kl瘰ka Awar闚 w starciu z Frankami.
563 W Bizancjum po raz pierwszy pojawia si poselstwo kr鏊a turkijskich Ermichion闚 (Kermichion闚) o imieniu Aksel.
565–596 Wyprawa awarska na wschodnie Ba趾any.
565 Turcy B喚kitni wraz z Sasanidami podbijaj Heftalit闚.
566–567 Awarowie w Europie: zwyci篹aj Frank闚 i bior do niewoli kr鏊a Austrazji Sigiberta.
567–568 Awarowie (wraz ze S這wianami) opanowuj Panoni, wyniszczaj Gepid闚 i przep璠zaj Longobard闚.
568 Pod t dat w „Historii” Menandra Protektora pojawia si wzmianka o z這tej g鏎ze Ekt墔 (turk. ak ‘bia造’, dağ ‘g鏎a’), chronionej przez gryfy, dok康 dotar Zemarch, pose cesarza Justyniana wys豉ny do Ermichion闚. G鏎 t uto窺amia si z A速ajem. Wzmianka ta sta豉 si podstaw nazywania lud闚 turkijskich, mongolskich i tunguskich a速ajskimi. Dzi do rodziny a速ajskiej wlicza si te j瞛yki korea雟ki i japo雟ki.
568 W Bizancjum poselstwo Turk闚 informuj帷e o ucieczce 20 000 Awar闚 spod w豉dzy kagana (chagana) Dizawula.
568 Zaj璚ie Italii przez Longobard闚, uwa瘸ne za koniec W璠r闚ki Lud闚.
570–571 Traktat pokojowy pomi璠zy Awarami i Bizancjum. Bizancjum aprobuje osadzenie si Awar闚 w Panonii.
576 Turcy B喚kitni pojawiaj si na Krymie.
576 Drugie poselstwo Bizantyjczyk闚 do Turk闚, tym razem mowa o g鏎ze Ekt幨.
578 Awarowie na pro軸 Bizancjum uderzaj na naddunajskich Sklawin闚 逝pi帷ych ziemie bizanty雟kie.
581–618 W Chinach dynastia Su.
582 S這wianie i Awarowie prze豉muj lini Dunaju, rozpoczynaj si ci篹kie wojny z Bizancjum.
586 Awarowie i S這wianie oblegaj Thessaloniki.
588 Pierwsza wojna Turk闚 z Persami.
590–650 Panowanie chana Kubrata, tw鏎cy pot璕i Wielkiej Bu貪arii.
596 Najazd awarski na Turyngi.
598 lub 600 Wyprawa awarska na Dobrud輳.
600 List kagana Turk闚, Tardu, do cesarza Maurycjusza, w kt鏎ym nazywa Awar闚 Pseud墎aroi i za鈍iadcza, 瞠 ich prawdziwymi przodkami byli podbici przez Turk闚 Ogurowie, Warchonici (Ouarkhōnĩtai), kt鏎zy sw nazw etniczn wzi瘭i od w豉dc闚: War i Chunni (Ouàr kaì Khounn), by nast瘼nie przyw豉szczy sobie nazw Awar闚, innego plemienia te podbitego przez Turk闚.
602 Awarowie pod wodz Apsicha uderzaj na Ant闚; na miejscu Ant闚 zjawia si s這wia雟kie plemi Polan (naddnieprza雟kich).
609 Po wojnie domowej Kaganat Staroturecki ulega podzia這wi na cz窷 zachodni i wschodni.
610–641 Panowanie cesarza bizantyjskiego Herakliusza; akceptacja osadnictwa s這wia雟kiego na Ba趾anach; wed逝g Konstantyna Porfirogenety Chorwaci sprowadzeni z p馧nocy (z Ma這polski?) na teren dzisiejszej Chorwacji, dla obrony przed atakami Awar闚.
612–614 S這wianie naje盥瘸j wybrze瘸 Dalmacji.
618–907 W Chinach dynastia T嫕g.
622 Ucieczka Mahometa z Mekki do Medyny.
623 Powstanie S這wian przeciwko Awarom.
623–658 Powstaje s這wia雟kie pa雟two kierowane przez frankijskiego kupca Samona, obejmuj帷e Panoni i Morawy.
626 Bu貪arzy wraz z Awarami oblegaj Konstantynopol.
627 Kaganat zachodni wraz z Chazarami i cesarzem Herakliuszem podbija Zakaukazie. Pocz徠ek Azerbejd瘸nu.
ok. 630 Ksi瘰two Karantan闚 (Choruntan闚, przodk闚 S這we鎍闚), przymierze ksi璚ia Waluka z Samonem.
ok. 630 Theophylactos Simokattes opisuje Heftalit闚 jako spo貫cze雟two z這穎ne z Hun闚 i Awar闚 (Uar, Var, War). Ci ostatni w 廝鏚豉ch chi雟kich wyst瘼uj jako Hu. Ten sam autor nazywa Awar闚 Pano雟kich Pseudoawarami.
630–650 Formowanie si kaganatu chazarskiego nad dln. Wo貪 i Donem.
630 Wybuch wojny mi璠zy Awarami i Bu貪arami.
631 Samon odpiera najazd franko雟kiego kr鏊a Dagoberta z dyn. Merowing闚 ko這 Wogastinburga (niezidentyfikowany).
644 Pierwsza wzmianka o Kar逝kach w okolicach A速aju w 廝鏚豉ch chi雟kich (G幨u鏊ù).
650–656 Rozbicie Kaganatu wschodniego przez Chiny.
ok. 660 Nieznany los pa雟twa Samona po jego 鄉ierci; by mo瞠 trwa a do powstania Pa雟twa Wielkomorawskiego (830).
679 Chazarowie naje盥瘸j na pa雟two bu貪arskie.
679 Cz窷 Bu貪ar闚 pod wodz Kotraga osiedla si nad Wo貪, gdzie zak豉da pa雟two zwane Bu貪ari Kamsk (do 1257).
679–681 Cz窷 Bu貪ar闚 pod wodz Asparucha przekracza Dunaj. Doprowadza to do wojny z Bizancjum, w rezultacie kt鏎ej musi ono uzna istnienie pa雟twa bu貪arskiego.
VIII Szczyt ekspansji S這wian: od Menu po Peloponez.
VIII Pierwsze napisy w pi鄉ie orcho雟kim, w j瞛yku starotureckim.
I po這wa VIII Na czele Karantanii stoi ksi捫 Borut.
710 Arabowie naje盥瘸j na Samarkand i rozbijaj Kaganat zachodni.
711 Rozbicie pa雟twa Wizygot闚 w Hiszpanii przez Arab闚.
738–789 Ksi捫 Wielet闚 Drogowit popiera Karola M這ta w walce z Sasami.
742–848 Kaganat Ujgurski na obszarach Mongolii, cz窷ciowo Mand簑rii, p軟. Chin.
ok. 744 Ksi瘰two Karantanii przyjmuje zwierzchno嗆 Bawarii, wraz z kt鏎 zostaje przy陰czone do pa雟twa Frank闚.
744 Koniec Kaganatu Turk闚 B喚kitnych po wojnie z Ujgurami.
748–751 Gorazd, pierwszy chrze軼ija雟ki w豉dca Karyntii (Karantanii); w chrystianizacji udzia bior mnisi irlandzcy.
775–785 Oguzowie zjawiaj si w Transoksanii. Zachodnia cz窷 Syr-darii pozostaje w ich w豉daniu, podczas gdy wschodni rz康z Kar逝kowie. W tym samym mniej wi璚ej czasie Pieczyngowie (Peczenegowie, 豉c. Bessi, Bisseni, tur. Be蔒nek), zwi您ek plemion oguzyjskich, osiedlaj si mi璠zy doln Wo貪 a rzek Ural (w闚czas Jaik).
780–800 Vi鈹slav, za這篡ciel pa雟twa serbskiego Raszan.
789 Ksi捫皻a obodryccy Wilczan, Dro磬o, S豉womir i Czedr鏬 walcz u boku Karola Wielkiego z Wieletami i Sasami.
791 Wojna Frank闚 z Awarami.
792–795 Wojna domowa w kaganacie awarskim.
793 Wikingowie pl康ruj Lindisfarne: pocz徠ek najazd闚 i grabie篡.
795 Nieznany z imienia tudun awarski chrzci si ze swymi poddanymi w Akwizgranie.
795–796 Karol Wielki rozbija Awar闚.
797 Pierwsze powstanie Awar闚 przeciwko Frankom.
798–799 Zako鎍zenie walk arabsko-chazarskich, Kaukaz granic.
799 Drugie powstanie Awar闚 przeciwko Frankom.
ok. 800–850 W Gnie幡ie rz康zi dynastia Popielid闚 (ustanowiona przez Frank闚?).
800 Koronacja Karola Wielkiego na cesarza – realne odnowienie cesarstwa rzymskiego.
800 Chorwacja Dalmaty雟ka przyjmuje chrze軼ija雟two (ksi捫 Vi鈹slav).
ok. 800 Powstaje zwi您ek naddnieprza雟kich Polan, pierwszy zal捫ek pa雟twowo軼i na Rusi.
802–803 Trzecie powstanie Awar闚 przeciwko Frankom.
803 Ostateczne z豉manie oporu Awar闚 przez armi Karola Wielkiego.
804–807 Bu貪arzy pod wodz kagana Kruma podporz康kowuj sobie tereny Panonii na wsch鏚 od Dunaju.
805 Karol Wielki ustanawia limes sorabicus, granic dziel帷 German闚 od S這wian.
810–821 Ksi捫 chorwacki Borna; walczy po stronie Frank闚 z Ljudevitem.
812–813 Opanowanie Tracji przez Bu貪ar闚; w nast瘼nych latach post瘼uj帷a asymilacja naje寮嬈闚 z ludno軼i s這wia雟k.
817–823 Ksi捫 chorwacki Ljudevit bezskutecznie pr鏏uje obali rz康y franko雟kie, tworz帷 Chorwacj Posawsk.
817 Frankowie znosz ksi瘰two Karantanii za udzia w powstaniu Ljudevita.
818–848 Mojmir w豉dc Pa雟twa Wielkomorawskiego w dorzeczu Morawy, Wagu i Nitry.
819 Chrystianizacja Chorwacji ze strony Rzymu.
822 Ostatnia wzmianka o pos豉ch awarskich, kres odr瑿no軼i politycznej; Awarowie ulegaj asymilacji.
830 Mojmir przyjmuje chrzest z r彗 biskup闚 niemieckich.
830 W Serbii rozprzestrzenia si chrze軼ija雟two w wersji wschodniej.
838 Pierwsze organizacje pa雟twowe na Rusi z oddzia造waniem czynnika norma雟kiego.
839 W璕rzy napadaj na S這wian macedo雟kich osadzonych przez bu貪arskiego chana Kruma u uj軼ia Dunaju.
843 Traktat w Verdun i podzia monarchii Karola Wielkiego.
845–864 Trpimir I, za這篡ciel pierwszej dynastii w Chorwacji Dalmaty雟kiej.
846–870 Ro軼is豉w na tronie wielkomorawskim.
ok. 850 Piast Cho軼iskowic obala dynasti Popielid闚 i wynosi syna Siemowita na tron ksi捫璚y w Gnie幡ie. Nast瘼nie panuj kolejno: Lestek, Siemomys i Mieszko.
ok. 850 Ruryk w okolicach Nowogrodu.
850 Vlastimir, czwarty w豉dca pa雟twa serbskiego (ok. 835–850), odpiera atak bu貪arski.
ok. 850 Mutimir, syn Vlastimira, przyjmuje chrzest od Chorwat闚 posawskich w obrz康ku 豉ci雟kim.
852–889 W豉dca bu貪arski Borys; rezygnuje z tytu逝 kagana i przyjmuje s這wia雟ki tytu kniazia.
855 Konstantyn (Cyryl) t逝maczy Bibli na j瞛yk s這wia雟ki.
855 Nieudana pr鏏a interwencji wschodniofranko雟kiej wobec Ro軼is豉wa.
858 Askold i Dir, dwaj dru篡nnicy Ruryka, udaj si z Nowogrodu do Kijowa.
860–861 Poselstwo Konstantyna do w豉dcy chazarskiego.
860 Pierwszy atak Wareg闚 na Konstantynopol (Miklagard).
862 Pierwszy najazd W璕r闚 na pa雟two wschodniofranko雟kie.
862 Poselstwo Ro軼is豉wa do cesarza bizantyjskiego Micha豉 III, z pro軸 o przys豉nie misjonarzy.
862 Waregowie pod wodz Ruryka obejmuj tron w Nowogrodzie.
863–885 Misja wielkomorawska aposto堯w S這wian (do 鄉ierci Metodego); chrzest Moraw (864 / 865).
863–880 Schizma Focjusza (konflikt Bizancjum z Rzymem).
864, 869 Najazdy franko雟kie na Pa雟two Wielkomorawskie.
864/865 Kagan Borys podejmuje decyzj o chrystianizacji Bu貪arii.
866/867 Pierwszy chrzest Rusi w wyniku akcji misyjnej Bizancjum; potem nawr鏒 poga雟twa.
870–894 安i皻ope趾 podst瘼em zdobywa w豉dz w Pa雟twie Wielkomorawskim.
872 W豉dca czeski Borzywoj walczy z wojskami Ludwika Niemca.
874 Pok鎩 w Ferheim i niepodleg這嗆 Moraw; Czechy przyjmuj morawskie zwierzchnictwo i chrzest.
878 Turcy Shātu (zwani te Xuēy嫕tu, skr. Sart), ostatni potomkowie Hun闚 (a nast瘼nie Ti骴è, jednej z grup Tūju), osiedlaj si w Ordosie. Ich potomkowie do dzi 篡j w Kirgizji, Kazachstanie, Rosji i Chinach.
879–892 Ksi捫 chorwacki Branimir; wywalczy niezale積o嗆 Chorwacji Dalmaty雟kiej.
ok. 880 W璕rzy rozpoczynaj poch鏚 na zach鏚, w kierunku Niz. W璕ierskiej.
ok. 880 Ma這polska i 奸御k wchodz prawdopodobnie w sk豉d Wielkich Moraw 安i皻ope趾a.
880 安i皻ope趾 oddaje swoje pa雟two pod opiek papiestwu.
882 Oleg (Helgi, 879–912) przenosi stolic z Nowogrodu do Kijowa.
889 Pieczyngowie po przegranej wojnie z Guzami (Uzami) zajmuj帷 tereny opuszczone przez W璕r闚 nad dln. Dunajem.
892 W璕rzy, Bu貪arzy i Frankowie atakuj Wielkie Morawy.
894–927 Wojna Bu貪ar闚 z Bizancjum.
894 W璕rzy pustosz Panoni, a nast瘼nie si w niej osiedlaj.
895 Czesi odrywaj si od Wielkich Moraw.
VIII Nad doln Wo貪 pojawiaj si Po這wcy (Kumani, Komani), lud turkijski z grupy kipczackiej. Po ich wycieczkach na zach鏚 w p騧niejszych wiekach pozosta造 郵ady w nazwach miejscowo軼i, np. Koma鎍za.
905–959 Konstantyn Porfirogeneta, autor przekaz闚 na temat S這wian.
906 W璕rzy pod wodz Arpada doprowadzaj Pa雟two Wielkomorawskie do ostatecznego upadku.
907–1125 W p馧nocnych Chinach i Mongolii rz康zi dynastia Li嫪 za這穎na przez klan Yēlǜ ludu Kitan闚 (chi. Qìdān, sk康 ros. Kitaj ‘Chiny’, arab. Ḫaṭā, hiszp. Catay sprzed epoki wielkich odkry geograficznych), wywodz帷ego si z klanu Yǔw幯 plemienia Xiānbēi. J瞛yk kita雟ki by spokrewniony ze staromongolskim, opracowano dla niego osobne pismo.
907 W璕rzy pokonuj Bawar闚 pod Bratys豉w.
907, 911 Wyprawy Olega na Bizancjum.
910–930 Tomislav, w豉dca Chorwacji.
914 Pieczyngowie wspomagaj Bizantyjczk闚 w walkach z Bu貪arami.
919 Obl篹enie Konstantynopola przez Bu貪ar闚.
921 Bu貪aria podbija Serbi.
922 Nadwo鹵a雟cy Bu貪arzy przyjmuj islam.
925 Tomislav og豉sza si kr鏊em Chorwacji i jednoczy Chorwacj Dalmaty雟k i Posawsk.
927–950 Serbia niezale積a pod w豉dz aslava Klonimirovi潻.
931 Henryk I naje盥瘸 i chrzci Obodryt闚.
932 Chazarowie zmuszaj Alan闚 do porzucenia prawos豉wia.
934 Pieczyngowie wspomagaj Bizantyjczk闚 w walkach z W璕rami.
941, 944 Pieczyngowie uczestnicz w wyprawach ksi璚ia ruskiego Igora na Bizancjum.
945–957 Ksi篹na Olga jednoczy Ru i przyjmuje chrze軼ija雟two (955), drugi chrzest Rusi.
ok. 950 Sojusz Bizancjum z Rusi przeciwko Bu貪arom.
950 Wed逝g Konstantyna Porfirogenety kr鏊estwo Pieczyng闚 osi庵a na zachodzie Seret.
955 Kl瘰ka W璕r闚 nad rzek Lech (na Lechowym Polu, pod Augsburgiem), zadana przez cesarza niemieckiego Ottona I.
957–972 安iatos豉w pr鏏uje podbi Bu貪ari, walczy z napadami Pieczyng闚.
960–1279 W Chinach dynastia Sòng.
960–992 Rz康y Mieszka I.
962 Koronacja Ottona I Wielkiego na cesarza – powt鏎ne realne odnowienie cesarstwa rzymskiego.
965 安iatos豉w korzystaj帷 z pomocy Pieczyng闚 niszczy Sarkel w Chazarii nad dln. Donem.
966 Mieszko przyjmuje chrzest od Czech闚.
967 Pieczyngowie uczestnicz w wyprawie 安iatos豉wa na Bu貪ar闚.
968–971 Rozgromienie Bu貪ar闚 ba趾a雟kich przez 安iatos豉wa, sprzymierze鎍a Bizancjum.
969 安iatos豉w ostatecznie pokonuje Chazar闚 i niszczy Itil – ich stolic w delcie Wo貪i.
972 Chan pieczy雟ki Kuria pokonuje i zabija 安iatos豉wa nad Dnieprem.
972–973 Bizancjum opanowuje cz窷 pa雟twa bu貪arskiego, a tak瞠 Serbi.
976 Ksi瘰two Wielkiej Karantanii (Karyntii) utworzone przez cesarza Ottona II.
979 Chi鎍zycy likwiduj pa雟two Turk闚 Shātu w p馧nocnych Chinach.
979–1025 Na tronie bizantyjskim Bazyli II Bu貪arob鎩ca.
980–1015 Rz康y W這dzimierza Wielkiego: ca趾owite zjednoczenie Rusi Kijowskiej, wyprawy na Polak闚, Ja獞ing闚, Bu貪ar闚 Kamskich i Grek闚 Krymskich, propagowanie kult闚 poga雟kich.
981 W這dzimierz opanowuje Grody Czerwie雟kie.
985 W這dzimierz zawiera przymierze z Torkami (plemi oguskie lub kipczackie, Torkilowie) i wyrusza na Bu貪ari Kamsk.
988 Ponowny chrzest Rusi Kijowskiej – W這dzimierz przyjmuje chrzest z Bizancjum.
ok. 1000 Odkrycie Ameryki przez Wiking闚.
1008 Misja 鈍. Brunona w鈔鏚 Pieczyng闚.
1018 Narzucenie zwierzchnictwa bizantyjskiego Bu貪arii, a wkr鏒ce potem Serbii i Chorwacji.
1019–1054 Rz康y Jaros豉wa M康rego na Rusi.
1025 Boles豉w Chrobry koronowany na kr鏊a Polski.
1032–1227 Xī Xià, pa雟two Tangut闚, tak瞠 w p馧nocno-zachodnich Chinach (prowincje Gānsù, Shǎnxī, N璯gxià). Tanguci byli ludem u篡waj帷ym j瞛yka z grupy qiang, ale ich w豉dcy zwi您ani byli z klanem Tuòb (Tabgach) z plemienia Xiānbēi.
1036 Kl瘰ka Pieczyng闚 oblegaj帷ych Kij闚.
1038 Najazd czeskiego Brzetys豉wa na Polsk; Kazimierz Odnowiciel przenosi stolic do Krakowa.
ok. 1040 Serbia odzyskuje niezale積o嗆 pod wodz Stefana Wojs豉wa.
ok. 1040 Pierwsze najazdy Seld簑k闚 na tereny dzisiejszej Turcji, 闚cze郾ie Bizancjum.
1041–1071 Pieczyng Samuel-Aba na tronie w璕ierskim.
1048 Pieczyngowie pustosz Bu貪ari, Tracj i Macedoni.
1051 Pieczyngowie, Uzowie i Po這wcy atakuj Bizancjum.
1054 Ostateczny roz豉m Bizancjum z ko軼io貫m zachodnim.
1055 Po這wcy pod wodz chana Bo逝sza zwyci篹aj Guz闚 i Pieczyng闚 i zawieraj ugod z Rusi.
1055 Pieczyngowie za zgod Bizancjum osiedlaj si w Dobrud篡.
1060 Zwyci瘰ka wyprawa kniazi闚 ruskich przeciwko Torkom.
1061 Pierwszy napad Po這wc闚 na Ru.
1063 Atak Turk闚 Seld簑ckich na Bizancjum i zaj璚ie przez nich wi瘯szo軼i Azji Mniejszej.
1064 Pieczyngowie uderzaj na Konstantynopol.
1068 Po這wcy atakuj W璕ry. Zwyci瘰two Po這wc闚 nad Rusinami pod A速.
1071 Bitwa pod Manzikertem (Bizancjum z Seld簑kami).
1077 Micha koronowany na kr鏊a Serbii.
1078 Oleg 安iatos豉wowicz jako pierwszy wprowadza Po這wc闚 na rusk ziemi.
1085 Po這wcy atakuj W璕ry.
1088–1089 Pieczyngowie naje盥瘸j Tracj i zmuszaj cesarza Aleksego do zawarcia pokoju.
1090 Pieczyngowie w porozumieniu z Seld簑kami atakuj Bizancjum, podchodz pod Konstantynopol.
1091 Zjednoczone si造 bizantyjsko-po這wieckie (Bonjak i Tugorkan) zadaj kl瘰k Pieczyngom pod Lebunion.
1093 Po這wcy pustosz ziemie ruskie i zwyci篹aj w bitwie nad Dnieprem.
1094 Pok鎩 pomi璠zy kniaziem 安iatope趾iem i Po這wcami.
1094 Oleg z Po這wcami 逝pi okolice Czernihowa.
1094 Po這wcy wspomagaj帷 pretendenta do tronu bizantyjskiego naje盥瘸j Grecj.
1095 W這dzimierz Monomach wzywa na rozmowy i zdradziecko zabija chana po這wieckiego Itlara.
1096 Chan po這wiecki Bonjak pod Kijowem.
1097 Chan po這wiecki Bonjak uczestniczy w bitwie ruskich kniazi闚 z W璕rami nad Wjarem k. Przemy郵a.
1097 Ostatni kr鏊 chorwacki ginie w bitwie nad Kup.
1102 Utrata niezale積o軼i przez Serbi; unia Chorwacji z W璕rami.
1103 Pierwszy wsp鏊ny poch鏚 ruskich kniazi闚 na Po這wc闚.
1115–1234 Dynastia Jīn w Mand簑rii, za這穎na przez D簑rd瞠n闚, lud mand簑rski (chi. Nǚzhēn, mong. Ǯr鋀n).
1115 Po這wcy pobici przez W這dzimierza Monomacha przestaj by gro嬌 dla Rusi.
1117 Po這wcy gromi Pieczyng闚 i Tork闚 pod Bia陰 Wie膨 nad Donem.
1121 W這dzimierz Monomach wyp璠za z ziem ruskich Berendej闚, Tork闚 i Pieczyng闚.
1122 Pieczyngowie atakuj ziemie Bizancjum i ulegaj ca趾owitej zag豉dzie.
1125 Zwyci瘰two D簑rd瞠n闚 i sprzymierzonych z nimi Tatar闚 nad Kitanami; niedobitki utworzy造 Chanat Karakitan闚 (Zachodnia Dynastia Li嫪 czyli Xī Li嫪) istniej帷y do 1218.
1139–1147 D簑rd瞠ni podbijaj plemiona mongolskie w Pamirze.
1154–1222 Pa雟two Po這wc闚 w p責. Rosji.
1162 Narodziny Temud篡na wg tradycji mongolskiej.
1168 Spalenie 鈍i徠yni 安i皻owita na Rugii, ostatniego poga雟kiego sanktuarium w Europie (przez du雟kiego kr鏊a Waldemara I).
1170 M軼is豉w Izjas豉wicz dowodzi wypraw ruskich kniazi闚 na przydnieprowskich Po這wc闚.
1172 Pok鎩 mi璠zy po這wieckimi chanami i kniaziami ruskimi Ro軼is豉wem i Glebem.
1174 Wyprawa chana Konczaka na ksi瘰two perejas豉wskie i jego kl瘰ka w bitwie z Igorem 安iatos豉wowiczem.
1180 Udzia po這wieckich chan闚 Konczaka i Kobjaka w walkach wewn皻rznych na Rusi.
1182 Temud篡n przyjmuje tytu Czyngis-chan.
1183 Rozgrom Po這wc闚 pod Iwan-Wojniem, 鄉ier chana Kobjaka.
1185 Nieudana wyprawa Igora na Po這wc闚 i odwetowa wyprawa Konczaka i Gzaka na Ru.
1187 Wielka wyprawa kniazi闚 ruskich na naddpieprza雟kich Po這wc闚.
1187 Bu貪aria odzyskuje niepodleg這嗆 na ok. 200 lat, do pojawienia si Turk闚.
1196–1206 Temud篡n jednoczy Mongo堯w.
1202 Knia Ruryk z Po這wcami gromi ksi瘰two halickie.
1202 Ostatnie wzmianki o Pieczyngach w 廝鏚豉ch ruskich.
1206 Obwo豉nie Temud篡na (Czyngis-chana) kaganem u 廝鏚e Ononu. Powstanie Imperium Mongolskiego.
1217 Odrodzenie serbskiego pa雟twa i koronacja Stefana Nemanji潻; zwyci瘰two prawos豉wia w Serbii.
1218 Upadek chanatu Karakitan闚 w wyniku interwencji mongolskiej.
1223 Kl瘰ka Rusin闚 i Po這wc闚 w bitwie z si豉mi mongolsko-tatarskimi nad Ka趾.
1227 妃ier Czyngis-chana podczas obl篹enia stolicy Tangut闚.
1228 Po這wcy pustosz ksi瘰two halickie.
1235 Mongo這wie wyruszaj na Zach鏚.
1236 Mongo這wie pod wodz Batu-chana zdobywaj Bu貪ar (Bu貪ari Kamsk lub Nadwo鹵a雟k).
1237 Po這wcy z chanem Kotjanem uciekaj na W璕ry, gdzie osiedlaj si i asymiluj z ludno軼i miejscow.
1241 Bitwa pod Legnic, najazd mongolski na Polsk i W璕ry.
1271–1368 W Chinach dynastia Yu嫕 (mongolska).
1324–1360 Nast瘼ca Osmana, Orchan, wypiera Bizantyjczyk闚 niemal z ca貫j Anatolii.
1336 Narodziny Timura Chromego (Tamerlana).
1368–1644 W Chinach dynastia M璯g.
1389 Bitwa na Kosowym Polu: su速an Murad I zwyci篹a si造 Serb闚, Bu貪ar闚, Bo郾iak闚 i Czarnog鏎c闚.
1389–1402 Su速an Bajazyd I umacnia panowanie osma雟kie w Anatolii. Dwa razy pr鏏uje oblega Konstantynopol, lecz przeszkadzaj mu najazdy Mongo堯w pod wodz Timura, kt鏎y pokonuje go i bierze w niewol.
1404 Na wyspie Rugia umiera ostatnia mieszkanka w豉daj帷a j瞛ykiem s這wia雟kich Ran闚.
1405 妃ier Timura w czasie wyprawy wojennej przeciw Chinom.
1431 Ostateczny kres pa雟twa nadwo鹵a雟kich Bu貪ar闚 (1438 – chanat kaza雟ki, 1552 – w陰czony do Rosji).
1453 29. V.: Janczarzy su速ana Mehmeda II zdobywaj Konstantynopol, zabijaj帷 cesarza Konstantyna XI Dragazesa. Koniec 鈔edniowiecza, pocz徠ek ery nowo篡tnej.
ok. 1800 Ili Turki, spokrewnieni z Uzbekami, przypuszczalnie pozosta這嗆 dawnych Czagataj闚, emigruj z Kotliny Ferga雟kiej do Chin w okolice Kuld篡 (Xinjiang).
1806 Oficjalny koniec 安i皻ego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego

O datach i periodyzacji historii

Obowi您uj帷a dzi rachuba lat opiera si na b喚dnym obliczeniu daty narodzin Jezusa przez mnicha Dionizjusza Ma貫go. Z uwagi na ten b陰d uzasadnione jest u篡wanie okre郵e „przed nasz er” i „nasza era”, a nie „przed Chrystusem” i „po Chrystusie” (lub „roku Pa雟kiego”, anno Domini). Zamiast „przed nasz er” m闚i si te „stara era”.

W obliczaniu ilo軼i czasu, jaka up造n窸a mi璠zy wydarzeniami (interwa逝 czasowego), nale篡 pami皻a o kilku pu豉pkach. I tak, d逝go嗆 interwa逝 zawsze jest dodatnia. Je郵i obie daty graniczne odnosz si do naszej ery, w闚czas dla obliczenia interwa逝 nale篡 od wi瘯szej (m這dszej) odj望 mniejsz (starsz). Na przyk豉d Wielki Kaganat Turecki istnia w latach 552–744, a wi璚 przetrwa 744 − 552 = 192 lata.

Analogicznie post瘼ujemy, je郵i obie daty odnosz si do starej ery, z tym 瞠 wtedy dat wi瘯sz jest data starsza. Na przyk豉d II wojna punicka (218–201 p.n.e.) trwa豉 218 − 201 = 17 lat.

Nie mo瞠my zapomnie, 瞠 nie by這 roku zerowego: po roku pierwszym przed nasz er nasta od razu rok pierwszy naszej ery. Je郵i mamy obliczy interwa czasowy mi璠zy wydarzeniami, z kt鏎ych jedno ulokowane jest w starej erze, a drugie w nowej (naszej), w闚czas musimy obie daty doda, a od sumy odj望 jeden. Na przyk豉d wojny chi雟ko-hu雟kie (133 p.n.e.–89 n.e.) trwa造 przez 133 + 89 − 1 = 221 lat.

Je郵i nie dysponujemy dok豉dn dat (a przynajmniej miesi帷em), ale jedynie rokiem, musimy pami皻a, 瞠 bezpo鈔ednie rachunki mog by obarczone b喚dem si璕aj帷ym nawet jednego roku w ka盥 stron. Z wylicze wyniknie, 瞠 mi璠zy rokiem 2005 a 2007 up造n窸y dwa lata. A przecie je郵i okres, kt鏎ego d逝go嗆 liczymy, rozpocz掖 si 1 stycznia 2005, a zako鎍zy 31 grudnia 2007, w闚czas trwa on trzy lata, a nie dwa! Z kolei je郵i rozpocz掖 si 31 grudnia 2005, a zako鎍zy 1 stycznia 2007, w闚czas trwa praktycznie tylko rok. Dlatego w豉郾ie poprawnie by這by stwierdzi, 瞠 Wielki Kaganat Turecki istnia od 191 do 193 lat, a wojny chi雟ko-hu雟kie toczono od 220 do 222 lat.

Truizmem jest przypomnie, 瞠 sto lat stanowi wiek lub stulecie, za tysi帷 lat to tysi帷lecie lub milenium. Kolejne wieki i milenia numerujemy w j瞛yku polskim, u篡waj帷 cyfr rzymskich, a nie arabskich, jak Anglicy. Warto pami皻a, 瞠 numer wieku b康 tysi帷lecia jest niemal zawsze wi瘯szy o jeden od liczby setek b康 tysi璚y w dacie. A zatem rok 1966 to wiek XX (a nie XIX), a rok 101 to wiek II, a nie I. Zasada ta w r闚nym stopniu obowi您uje wobec dat z naszej ery, jak i przed nasz er.

Istnieje jednak wyj徠ek. Pomy郵my: pierwszy wiek naszej ery zacz掖 si 1 stycznia pierwszego roku. Kiedy si sko鎍zy? Poniewa wiek ma 100 lat (a nie 99), wi璚 ostatnim dniem I n.e. by 31 grudnia 100 roku (a nie roku 99). A zatem wiek drugi rozpocz掖 si 1 stycznia roku 101. Niby to oczywiste, a przecie nadej軼ie nowego milenium 鈍i皻owano w noc sylwestrow z 31 grudnia 1999 na 1 stycznia 2000. Chwila zastanowienia pokazuje, jak bardzo by這 to bezzasadne – III tysi帷lecie zacz窸o si bowiem po up造wie pe軟ych dw鏂h tysi璚y lat od pocz徠ku naszej ery, a wi璚 1 stycznia roku 2001! Przy okazji tak瞠 okazuje si, jak wielu ludzi 鈍iadomie b康 nie鈍iadomie wy陰cza umiej皻no嗆 logicznego my郵enia i zamiast tego poddaje si modom.

Pami皻ajmy zatem, 瞠 cho rok 2008 to XXI wiek, to jednak rok 2000 nale瘸 jeszcze w ca這軼i do wieku dwudziestego. XIII wiek naszej ery to lata 1201–1300, V wiek to lata 401–500. Specjalnego problemu nie stwarza te stara era. I wiek p.n.e. musia rozpocz望 si w roku 100, by zako鎍zy si wraz z ko鎍em roku pierwszego (starej ery). IV tysi帷lecie p.n.e. to okres 4000–3001 p.n.e. (cho raczej ma這 prawdopodobne jest, by kto m闚i帷 o czwartym milenium przed nasz er oczekiwa w豉郾ie takiej dok豉dno軼i).

Tradycyjnie przyj皻o dzieli dzieje na staro篡tno嗆, 鈔edniowiecze i okres nowo篡tny. Podzia ten odnosi si g堯wnie do dziej闚 Europy i Bliskiego Wschodu. Nie ma powszechnie przyj皻ych dat granicznych mi璠zy tymi epokami, nie wiadomo te, kiedy mia豉by si rozpocz望 staro篡tno嗆.

Najcz窷ciej przyjmuje si 軼is造 zwi您ek z dziejami Cesarstwa Rzymskiego. Staro篡tno嗆 jest w闚czas epok zako鎍zon w chwili ostatecznego upadku zachodniej cz窷ci Cesarstwa Rzymskiego (4 wrze郾ia 476 n.e.), a 鈔edniowiecze ko鎍zy si ostatecznym upadkiem cz窷ci wschodniej, tj. zaj璚ia Konstantynopola przez Turk闚 (29 maja 1453 n.e.). 字edniowiecze trwa這 wi璚 nieca貫 977 lat. Jest niezwyk造m zbiegiem okoliczno軼i, 瞠 ostatni cesarz Rzymu (Roma) mia na imi Romulus, za ostatnim cesarzem Konstantynopolu by Konstantyn.

Zaproponowano wiele innych dat granicznych, kt鏎e s jednak nieprzekonuj帷e wobec tych dw鏂h podanych. Na przyk豉d za koniec staro篡tno軼i i pocz徠ek 鈔edniowiecza niekt鏎zy sk這nni by byli uwa瘸 bitw pod Akcjum (ostateczny koniec Egiptu faraon闚, 31 p.n.e.), inni pojawienie si Hun闚 w Europie (ok. 370 n.e.), ostateczny podzia Cesarstwa (395), zamkni璚ie Akademii Plato雟kiej (529), ucieczk Mahometa z Mekki do Medyny (622), koronacj Karola Wielkiego na cesarza (800), a nawet dopiero koronacj Ottona I (962). Historycy przyjmuj帷y p騧ne daty cz瘰to mi璠zy staro篡tno軼i a 鈔edniowieczem wprowadzaj dodatkow er – wieki ciemne. Za koniec 鈔edniowiecza i pocz徠ek ery nowo篡tnej przyjmuje si tak瞠 wynalezienie druku przez Jana Gutenberga (ok. 1450), odkrycie Ameryki przez Kolumba (1492) lub og這szenie 95 tez przez Marcina Lutra (1517).