Problemy poprawnościowe – 3

Część poprzedniaPowrót do pierwszej strony

Problems of orthoepy – part 3

Previous partBack to the first page


Strona ta będzie pisana wyłącznie w wersji polskojęzycznej. Zrozumienie sensu opisywanych tu perełek wymaga bowiem biegłej znajomości języka polskiego. Jeśli chciałbyś się podzielić swoją wiedzą, spostrzeżeniami lub domysłami, napisz! A może sam zaproponujesz jakieś ciekawostki językowe? Rozwiązania będą zamieszczane po pewnym czasie od pojawienia się problemu.   The page will be written in Polish version only. You must be able to speak Polish fluently if you want to understand the presented material.


Skróty i symbole objaśniono tutaj.

Homofony

bóg – Bug – buk * chart – hart * choć – chodź * dób – dup * dróg – druk * jerzyk – jeżyk * jesz – jeż * kod – kot * mag – mak * mieć – miedź * morze – może * mór – mur * podkówka – podkuwka * rzyć – żyć * smog – smok * stóg – stuk * warz – wasz – waż * wieść – wieźć

Uwaga: formy kończące się w pisowni na wymawiane są najczęściej tak, jakby kończyły się na -e. Stąd w parach wyrazów typu mierze – mierzę mamy do czynienia z częściową homofonią.

borze – boże
Stworzenie boże w borze. Zob. homonimy.

bódź – budź

bóg – Bug – buk

  1. bóg – istota nadprzyrodzona.
  2. Bug – rzeka, dopływ Wisły.
  3. buk – drzewo, Fagus.

bród – brud

bud – but

Chańcza – Hańcza

  1. Chańcza – miejscowość i jezioro w okolicach Staszowa, na płd.-wsch. od Kielc.
  2. Hańcza – miejscowość, jezioro i rzeka na płn. od Suwałk.

chart – hart

  1. chart, D lp charta – pies myśliwski.
  2. hart, D lp hartu – wytrzymałość, odporność na przeciwności.

chełm – hełm
Chodził w hełmie po Chełmie.

  1. Chełm – miasto we wsch. części kraju; w staropolskim chełm – wzgórze.
  2. hełm – ochronne nakrycie głowy.

choć – chodź
Więc spadłeś, choć mówiłem ci, „chodź ostrożnie po tym dachu”.

  1. choć – spójnik łączący lub partykuła uwydatniająca.
  2. chodź – 2 lp trybu rozkaz. od chodzić – częstotliwy odpowiednik iść – przenosić się z miejsca na miejsce krocząc.

chorzy – hoży

cieli się – cięli się

  1. cieli się – 3 lp cz. ter. od cielić się – rodzić młode (o krowie).
  2. cięli się – 3 lm cz. przeszł. od ciąć się – kłócić się z kimś, bić się na szable, gryźć się.

cisie – ci się

czół – czuł
Czuł, że pot spływał im z czół.

  1. czół – D lm od czoło – część głowy pomiędzy skrońmi, część twarzy powyżej oczu.
  2. czuł – 3 lp m cz. przeszł. od czuć – doznawać wrażeń zmysłowych.

darz – dasz

  1. darz – 2 lp tr. rozk. od darzyć – obdarowywać.
  2. dasz – 2 lp cz. przyszł. od dać – przekazać, użyczyć.

dog – dok

dorzynać – dożynać

dób – dup

  1. dób – D lm od doba – okres czasu równy 24 godzinom.
  2. dup – D lm od dupa – pośladki, tyłek (wulgarnie).

dróg – druk
Zob. droga.

dusze – duszę

gadki – gatki

gniewam się – gnie wam się

gnieść – gnieźdź

górami – gurami

grad – grat

instruktarz – instruktaż

  1. instruktarz – książka z instrukcjami, zbiór instrukcji (dziś wyraz rzadki, właściwie już przestarzały).
  2. instruktaż – udzielenie instrukcji.

Jerzy – jeży
Jerzy hodował kilka jeży.

jerzyk – jeżyk

  1. jerzyk – gatunek i rodzaj ptaka, Micropus.
  2. jeżyk – zdrobn. od jeż (zob.).

jesz – jeż
Co jeż, co jesz?.

  1. jesz – 2 lp cz. ter. od jeść – spożywać pokarm.
  2. jeż – ssak z rzędu owadożernych, Erinaceus.

jeść – jeźdź

Kafka – kawka
Zob. homonimy.

karz – kasz – każ
Zmieszał różne rodzaje kasz, lecz go za to nie karz, każ mu to posprzątać. Zob. homonimy: karze.

  1. karz – 2 lp tr. rozk. od karać – wymierzać karę.
  2. kasz – D lm rzecz. ż kasza – oczyszczone ziarna zboża.
  3. każ – 2 lp tr. rozk. od kazać – wydać polecenie.

kąt – kont
Wrzucił w kąt wyciągi ze swych kont.

  1. kąt – część płaszczyzny zawarta między dwoma półprostymi wychodzącymi z jednego punktu; przestrzeń ograniczona dwiema ścianami; miejsce, gdzie ktoś mieszka.
  2. kont – D lm rzecz. n konto – rachunek bankowy.

kob – kop

kod – kot

  1. kod – system umownych sygnałów.
  2. kot – zob. homonimy.

kog – kok

korz – kosz

kój – kuj

  1. kój – 2 lp tr. rozk. od koić – uśmierzać (ból), wpływać łagodząco.
  2. kuj – 2 lp tr. rozk. od kuć – nadawać wyrobowi z metalu pożądany kształt, uderzając go młotem; ozdabiać metalem; mocować koniowi podkowy; rąbać skałę; stukać rytmicznie; uczyć się na pamięć – zob. paronimy: kłuć.

kred – kret
Zob. kreta.

  1. kred – D lm od kreda – miękka węglanowa skała osadowa lub produkt z niej otrzymywany.
  2. kret – żyjący w glebie ssak owadożerny, Talpa europaea.

krzyk – kszyk

kubka – kupka

kulig – kulik

  1. kulig – przejażdżka większą ilością sań.
  2. kulik – ptak z rodziny siewek, Numenius.

kurz – kusz

kurze – kurzę
Zob. homonimy.

lekarz – lekaż

  1. lekarz – osoba, która leczy ludzi lub zwierzęta.
  2. lekaż – ubytek, wyciek płynnego towaru w czasie transportu (wyraz b. rzadki, z fr. laicage, ang. leakage, odnotowuje go „Wielki słownik ortograficzno-fleksyjny”, Jerzy Podracki, Bertelsmann Media, Warszawa 2001).

lód – lud – lut

ład – łat

łaś – łaź

łoże – łożę

mag – mak
Ten mag uprawia mak.

  1. mak – roślina z rodzina makowatych, Papaver; także jej jadalne nasiona.
  2. mag – czarodziej, czarnoksiężnik; mędrzec ze Wschodu.

marz – masz – maż

marzę – mażę

masarz – masaż
Masarz zrobił masaż.

  1. masarz – pracownik zatrudniony przy wyrobie wędlin.
  2. masaż – rozcieranie, oklepywanie lub ugniatanie ciała stosowane jako zabieg leczniczy lub kosmetyczny.

miał – miau
Zob. homonimy.

mieć – miedź
Warto mieć miedź. Zob. homonimy.

  1. mieć – czas. ndk; posiadać (obok innych znaczeń).
  2. miedź – rzecz. ż; czerwonawy metal, pierwiastek o l. at. 29.

mierze – mierzę

misie – mi się
Wydaje mi się, że misie są w misie. Zob. homonimy.

morze – może
Może on może wyjechać nad morze. Zob. mór.

  1. morze – wielki akwen wodny; także forma od mora i od mór, zob. homonimy.
  2. może – 3 lp cz. ter. od móc lub partykuła, zob. homonimy.

mór – mur
Mór nie dostanie się za mur.

  1. mór – śmiertelna choroba, dżuma.
  2. mur – ściana, ogrodzenie z cegieł lub kamieni.

musie – mu się

nierób – nie rób
Mówisz tylko: „nie robię”, nierobie!. Zob. rób (niżej).

  1. nierób – rzecz. m-os. lub m-żyw., W lp nierobie – leń, człowiek stroniący od pracy.
  2. nie rób – 2 lp tr. rozk.; 1 lp cz. ter. nie robię.

pod – pot
Zob. potem.

  1. pod – przyimek łączący się z rzeczownikiem w narzędniku lub w bierniku.
  2. pot – rzecz. m-nżyw., wydzielina gruczołów potowych.

podkówka – podkuwka

  1. podkówka – zdrobn. od podkowa; okucie chroniące obcas; portmonetka w kształcie podkowy.
  2. podkuwka – dolne okucie sań.

potrzeb – potrzep

  1. potrzeb – D lm od potrzeba (zob. homonimy).
  2. potrzep – 2 lp tr. rozk. od potrzepać – usunąć pył z wielu rzeczy trzepiąc je po kolei lub przez jakiś czas.

powieść – powieźć
Zob. homonimy: powieść.

  1. powieść, powiedzie, powiódł – poprowadzić; przesunąć po czymś ręką.
  2. powieźć, powiezie, powiózł – pojechać, udać się gdzieś wioząc kogoś.

rad – rat (→ rad)

ras – raz

rąb – romb

rób – rup
Zob. homogramy: rupia.

  1. rób – 2 lp tr. rozk. od robić.
  2. rup (D lp rupia) – regionalne określenie zużytego przedmiotu, grata.

ród – rud – Rut (→ rodu)

ryb – ryp

  1. ryb – D lm od ryba.
  2. ryp – 2 lp tr. rozk. od rypać – uderzać, walić (często w znaczeniu „spółkować”).

rządny – żądny

rznę – żnę
Zob. paronimy: nowożeńcy, homonimy: wyżąć.

  1. rznę, rznąć, dziś raczej rżnę, rżnąć – ciąć, zarzynać.
  2. żnę, żąć, ścinać trawę, zboże itp. sierpem lub kosą.

rzyć – żyć

  1. rzyć – rzecz. ż; tyłek, dupa.
  2. żyć – czas. ndk; egzystować.

sag – sak

sieć – siedź
Jak wpadłeś w sieć, to w niej siedź.

  1. sieć – rzecz. ż; narzędzie do łapania ryb, ptaków itd.
  2. siedź – 2 lp tr. rozk. od siedzieć.

skub – skup
Zob. homonimy: skup.

  1. skub – 2 lp tr. rozk. od skubać – wyrywać po kawałku, szarpać coś lekko chwytając.
  2. skup – 2 lp tr. rozk. od skupić – zebrać w jednym miejscu, skoncentrować.

smog – smok
Zob. smoczek.

  1. smog – mgła unosząca cząsteczki dymu i spalin w wielkich miastach.
  2. smok – jaszczurka z rodziny agam, Draco; w baśniach: mityczny gad latający, zionący ogniem.

sów – suw

spać – spadź

spierz – spiesz (→ spieszyć)

stóg – stuk

  1. stóg – duży, stożkowaty stos siana, słomy, zboża.
  2. stuk – odgłos powstający przy uderzaniu twardymi przedmiotami.

stóp – stup

śnieć – śniedź

  1. śnieć – rzecz. ż; Tilletia, grzyb z grupy podstawczaków, pasożyt roślin; choroba wywoływana przez ten grzyb.
  2. śniedź – rzecz. ż; jasnozielona warstwa zasadowych węglanów na przedmiotach z miedzi i brązu, patyna.

tag – tak (→ tak)

tfuj – twój

traf – traw (→ traf)

trój – truj (→ trój)

truć – trudź

tusz – tuż (→ tusz)

wad – wat – VAT

warz – wasz – waż

  1. warz – 2 lp tr. rozk. od warzyć – gotować, utrzymywać w stanie wrzenia; powodować usychanie roślin (np. o mrozie).
  2. wasz – zaimek dzierżawczy 2 lm.
  3. waż – 2 lp tr. rozk. od ważyć – mierzyć ciężar; mieć ciężar; rozpatrywać, rozważać (np. decyzję).

was – waz

wczasach – w czasach

wgłąb – w głąb

  1. wgłąb (się) – 2 lp tr. rozk. od wgłębić się.
  2. w głąb – w dół, w dal, głęboko.

wic – widz

wiec – wiedz

  1. wiec – rzecz. m-nżyw., zgromadzenie ludności w celu przedyskutowania aktualnych wydarzeń politycznych czy społecznych lub zamanifestowania swojej postawy wobec nich.
  2. wiedz – 2 lp tr. rozk. od wiedzieć – być czegoś świadomym.

wiec – wiedz

wierz – wiesz

  1. wierz – 2 lp tr. rozk. od wierzyć – przyjmować coś za prawdę.
  2. wiesz – 2 lp cz. ter. od wiedzieć – być czegoś świadomym.

wierz – wiesz – wież

wierzy – wieży

wieść – wieźć

  1. wieść, wiodę, wiedziesz – prowadzić; także wieść – wiadomość.
  2. wieźć, wiozę, wieziesz – transportować.

wilg – wilk

wlot – w lot

wole – wolę (→ wole, woli)

wróg – w róg

wrzód – wrzut

zawieść – zawieźć

zwierz – zwiesz (→ zwierz)


Ciąg dalszyContinuation


Strona głównaGramatyka polska Main pagePolish grammar

2017-04-07