Rozwój polskiego systemu wokalicznego

Część trzecia

Część poprzedniaPowrót do pierwszej strony

Autor prezentuje tu osobiste poglądy na wiele z poruszanych zagadnień.

6. Etap odrębnego rozwoju języka polskiego

6.1. Zmiany intonacji i długości samogłosek

Stare opozycje ilościowe samogłosek (np. a : ā) w językach słowiańskich zostały zastąpione jakościowymi (np. o : a), rozwinęła się jednak nowa opozycja ilościowa w zależności od intonacji. Nowe samogłoski długie powstawały też w wyniku ściągania się różnych grup samogłosek. Nadto przekształceniom we wszystkich językach słowiańskich uległy jery: już pod koniec okresu słowiańskiej wspólnoty językowej zaczęły zanikać jery słabe. Powodowało to zmiany intonacji i związane z nimi zmiany długości poprzedzających samogłosek. W końcu wyodrębniły się długie i krótkie odmianki wszystkich samogłosek (także sylabicznych sonantów).

6.2. Łamanie korelacji palatalności

Możliwość wystąpienia pewnych tylnych samogłosek po spółgłosce palatalnej j łamała korelację palatalności. Wcześnie też doszło (w wielu słowiańskich dialektach) do dyspalatalizacji e, ě (odpowiednio do o, a) w pewnych pozycjach po j, č, š, ž, np. *kelnus > *čelnъ > *čolnъ > człon, *gelbus > *želbъ > *žolbъ > żłób, *kēsus > *čěsъ > časъ > czas. Zanik j po spalatalizowanej spółgłosce, a następnie zanik słabych jerów, spowodowały wytworzenie się spółgłosek spalatalizowanych i niespalatalizowanych jako osobnych fonemów, których występowanie stawało się coraz bardziej niezależne od rodzaju następującej samogłoski.

6.3. Przegłos polski

W dialektach prapolskich samogłoski e, ě uległy w pozycji przed twardą spółgłoską zębową przegłosowi do o, a, przy czym poprzedzająca spółgłoska zachowywała palatalizację. Powstały więc jak gdyby nowe odmianki o, a zmiękczające poprzedzającą spółgłoskę. Proces ten stał się przyczyną licznych alternacji w odmianie wyrazów, dość często żywych do dzisiaj. Np. gvězda : gvězdě > gwiazda : gwieździe, nesla : nesli > niosła : nieśli.

6.4. Rozwój sonantów

W identycznych warunkach uległy przegłosowi palatalne odmianki sonantów: ŕ̥, ĺ̥, przy czym poprzedzająca spółgłoska traciła palatalizację. Ciekawe, że podlegające przegłosowi ŕ̥ zlało się z twardym (> ar), podczas gdy ĺ̥ wytworzyło niezależną odmiankę (> ъł > eł), różną tak od miękkiej niepodległej przegłosowi (> il), jak i od twardej (> oł, ół). Wkrótce potem wszystkie sonanty zastąpiono grupami z samogłoską. Reguły tego procesu były dosyć złożone, a rezultaty rozmaite w zależności od rodzaju sąsiadujących spółgłosek. Przykłady:

  Twarde r̥, l̥ Miękkie ŕ̥, ĺ̥
z przegłosem bez przegłosu
r̥, ŕ̥ *tr̥gъ > targ *mŕ̥tvъjь > martwy *svŕ̥ščь > świrszcz > świerszcz
*br̥zo > bardzo *dŕ̥lъ > darł *vŕ̥xъ > wirzch > wierzch
l̥, ĺ̥ 1 *ml̥va > mołwa > mowa *pĺ̥nъjь > *pъłny > pełny *vĺ̥kъ > wilk
*pl̥kъ > półk > pułk *mĺ̥lъ > *mъłł > mełł *pĺ̥stь > pilść > pilśń
2 *sl̥nьce > słuńce > słońce *tĺ̥stъjь > tłusty *tĺ̥kǫ > tłukę
*stl̥pъ > *stłup > słup
3 *kl̥basa > *kъłbasa > kiełbasa *čĺ̥no > czółno *žĺ̥vь > żółw
*xl̥mъ > *chъłm > chełm *žĺ̥na > żołna *čĺ̥gati > czołgać

  1. Po wargowej p, b, v, m.
  2. Po zębowej t, d, s, z, n, l, r.
  3. Po tylnojęzykowej lub dziąsłowej k, g, x, č, ž, š.
6.5. Rozwój samogłosek nosowych

Przegłosowi ulegała także nosowa samogłoska ę tworząc nowe zmiękczające ǫ. W dalszej historii języka jednak wszystkie nosówki zlały się w jeden dźwięk – nosowe a czyli ą, oczywiście w dwóch odmiankach: długiej i krótkiej. Jeszcze później odmiana długa rozwinęła się w nosowe o, zapisywane tradycyjnie ą, zaś odmiana krótka dała ę. Np. *mǫ́ka > mąka, *mǫka > męka, *mę́ti > miąć, *mękъkъjь > miękki.

6.6. Wokalizacja jerów

Po zakończeniu procesu przegłosu doszło do tzw. wokalizacji jerów. W tym okresie nie było już jerów słabych, jednak po słabych jerach miękkich pozostały ślady w postaci palatalizacji spółgłosek. Oba jery mocne spłynęły w jeden dźwięk, który zmieszał się z e i ě. To nowe e nie ulegało już przegłosowi (wyjątkowo mamy jednak formy wytworzone działaniem analogii: *kotьlъ, *kotьla > kocioł, kotła; *kozьlъ, *kozьla > kozioł, kozła; *osьlъ, *osьla > osioł, osła), a w innych formach gramatycznych wyrazu mogło znikać, stąd jego nazwa – e ruchome. Przypomnijmy, że spółgłoska przed jerem miękkim była spalatalizowana, przed jerem twardym zaś niespalatalizowana. Pomimo spłynięcia obu jerów w jeden dźwięk ta różnica pozostała. Przykłady e różnego pochodzenia:

6.7. Inne źródła e

Ponadto e rozwinęło się z dawnych i, y przed r, ř: *širokъjь > szeroki, umirati > umierać, *vŕ̥xъ > wirzch > wierzch, *sěkyra > siekira > siekiera, *syrъ > ser, *pyrь > *pyř > perz. Niekiedy także zjawiało się nieetymologiczne ruchome e dla rozbicia grup spółgłoskowych: *ognjь, *ognja > ogień, ognia; osmь, osmero > ośm, *ośmiero > osiem, ośmioro.

6.8. Kolejne ograniczenia zasady korelacji palatalności

Zauważmy, że na tym etapie rozwoju języka doszło do niemal zupełnego złamania korelacji palatalności. Obok starego, zmiękczającego e (< ě, e, ь) pojawiło się niezmiękczające e (< ъ). Obok starych niezmiękczających a, o pojawiły się zmiękczające a, o (z ě, e). Jedynym śladem dawnych stosunków pozostała opozycja i po miękkiej : y po twardej.

6.9. Dyspalatalizacja afrykat i spirantów

Po zakończeniu omówionych procesów doszło do dyspalatalizacji (stwardnienia) zębowych afrykat c, dz oraz dziąsłowych cz, dż, sz, ż, rz (wywodzącego się z dawnego miękkiego r). Nie naruszyło to istniejącej korelacji miękkości, gdyż następujące po nich i zostało wymienione na y. Np. *taci > tacy, *naʒi > nadzy, *činъ > czyn, *šiti > szyć, *žiti > żyć, *pri > *při > przy.

6.10. Nowa palatalizacja welarnych

W pozycji przed niezmiękczającym e (powstałym z wokalizacji twardego jeru) oraz przed y doszło do palatalizacji k, g, a w pewnych warunkach także i ch. I tym razem nie złamano zasady korelacji miękkości: y przeszło tu w i, np. *takoje > *také > takie, *taky > taki, *nagъjь > *nagyj > *nagy > nagi. Podważyły ją dopiero niedawne zapożyczenia, jak kelner, gen, kynologia, gynandria, oraz denazalizacja końcowego , np. rękę, wymawiane zwykle reŋke.

6.11. Rozwój samogłosek długich

Długie samogłoski w trakcie rozwoju języka polskiego zmieniły swoją barwę (proces ten określa się jako pochylenie), a następnie skróciły się. W języku literackim długie á, é, í, ý, ú ostatecznie zatraciły swoją odrębność i zlały z ich krótkimi odpowiednikami (w gwarach często zachowała się odrębność á, é). Długa nosówka rozwinęła się w ą (nosowe o), podczas gdy krótka nosówka dała ę. Długie ó natomiast spłynęło z u.

Pochodzenie samogłosek polskich przedstawia tabela:

Stan prasłowiański i, y e ě a o u ę, ǫ ъ, ь
Stan przedpolski i, í, y, ý e, é o ó e, é a, á a, á o ó u, ú ą ą́ e 0
Stan polski i, y, e e o ó e a a o ó u ę ą e 0

Uwagi:



Ciąg dalszy


Strona głównaGramatyka polska

2008-02-21