Część poprzednia – Powrót do pierwszej strony
Dopełnienie dalsze może być wyrażone rzeczownikiem w dopełniaczu, celowniku lub narzędniku, albo przy pomocy rzeczownika z przyimkiem (w tym ostatnim przypadku mówi się o dopełnieniu przyimkowym). Wbrew temu, co bezmyślnie powtarzają autorzy niektórych gramatyk, dopełnienie dalsze nigdy nie występuje w bierniku (może jednak być wyrażone konstrukcją przyimka z biernikiem). Niestety, na ogół nie istnieje zależność rządu konkretnego czasownika od jego znaczenia. Innymi słowy, o tym, czy w konkretnym przypadku użyć dopełniacza, celownika, narzędnika czy rzeczownika z przyimkiem (z którym przyimkiem i z jakim przypadkiem rzeczownika), poucza słownik, a nie reguły gramatyki. Dopełnienie dalsze, obok bliższego, może towarzyszyć czasownikom przechodnim. Przy transformacji biernej dopełnienie dalsze nie zmienia swojej formy: Adam oddał Maćkowi torbę. Torba została oddana Maćkowi przez Adama.
Dopełniacz występuje przede wszystkim po pewnych czasownikach nieprzechodnich (niepodlegających transformacji biernej). Należą tu między innymi czasowniki z partykułą się: Nie wiem, jak doczekam końca spektaklu (także: (…) doczekam do końca…). Kowalski doczekał się emerytury. Życzymy mu powodzenia. Każdy pragnie czułości. Łakniemy naturalności w krajobrazie. Chcę spokoju. Domagają się respektowania prawa. Lękam się niepowodzenia. Napij się kawy.
Z uwagi na to, że dopełniacz bywa przypadkiem zarówno dopełnienia bliższego, jak i dalszego, niektóre czasowniki sprawiają w praktyce problemy z zakwalifikowaniem ich dopełnień do właściwego rodzaju. Na przykład zdanie Staszek dostał grypy nie podlega transformacji biernej, dlatego możemy mówić tu o dopełnieniu dalszym. W zdaniu Staszek dostał prezent mamy zaś natomiast dopełnienie bliższe wyrażone biernikiem. W zdaniu Jaś słucha muzyki mamy w języku polskim czasownik przechodni i dopełnienie bliższe wyrażone dopełniaczem (Muzyka jest słuchana przez Jasia). Natomiast w zdaniu Jaś słucha rodziców mamy dopełnienie dalsze również wyrażone dopełniaczem. Nie da się bowiem powiedzieć *Rodzice są słuchani przez Jasia, a całość ma znaczenie bierne: Jaś jest posłuszny rodzicom.
Za nieprzechodni uważa się czasownik brakować, choć Brakowało wody = Nie starczało wody przypomina Odmówiono poparcia = Nie udzielono poparcia z dopełnieniem bliższym. W zdaniu Brakowało mi pożywienia oba dopełnienia (mi, pożywienia) uważa się formalnie za dalsze, bo nie da się powiedzieć *Pożywienie było brakowane (natomiast można od biedy powiedzieć Poparcie zostało mi odmówione). Dopełnienie mi jest tu podmiotem logicznym w celowniku.
Ciekawe problemy stwarzają czasowniki uczyć, uczyć się, nauczać, wykładać. Czasownik uczyć jest przechodni, a osoba nauczana wyrażona jest dopełnieniem bliższym w bierniku: Nowak uczy chłopców. Nauczany przedmiot wyrażony jest dopełnieniem dalszym w dopełniaczu: Nowak uczy matematyki, dlatego nie mówi się *Matematyka jest uczona. Czasownik uczyć się jest nieprzechodni, przedmiot nauki również wyrażony jest dopełnieniem dalszym w dopełniaczu: Uczę się matematyki. Podobnie zachowuje się archaiczny dziś już (przechodni) czasownik nabawić: Przeciąg nabawił go chrypki.
Czasownik nauczać to w rzeczywistości dwa różne wyrazy. Czasem używany jest z nazwą nauczanego przedmiotu będącego dopełnieniem bliższym w dopełniaczu: Nowak naucza matematyki – Matematyka jest nauczana przez Nowaka. Może jednak mieć składnię taką jak uczyć, wtedy nazwa przedmiotu użyta w dopełniaczu stanowi dopełnienie dalsze: Nowak naucza chłopców matematyki – Chłopcy są nauczani matematyki przez Nowaka (nie da się powiedzieć *Matematyka jest nauczana chłopców przez Nowaka). W końcu wykładać jest typowym czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami, bliższym w bierniku i dalszym w celowniku: Nowak wykłada chłopcom matematykę.
Celownik jest typowym przypadkiem dopełnienia dalszego przedmiotowego. Oznacza najczęściej osobę odnoszącą korzyść (dativus commodi) lub szkodę (dativus incommodi) z powodu czynności (przechodniej lub nieprzechodniej). Często występuje obok dopełnienia bliższego z czasownikami przechodnimi: Bartek dał książkę bratu. Daruję Anastazji jej zachowanie. Uszło jej to płazem. Przyrzekłaś mężowi wierność. Udzielono mi kredytu. Sprzedamy dom znajomym. Janek pożyczył długopis koledze. Zrobiła sobie skarpetki na drutach. Wybaczył winowajcom ich czyny. Opowiedział mi ciekawą historię. Ofiarowałem koledze prezent. Chora ofiarowała swoje cierpienie Bogu. Sufler podpowiada aktorom tekst dialogów. Wręczyłem matce bukiet kwiatów. Dziadek czyta książkę wnuczkowi. Poeta poświęcił swój nowy wiersz synowi. Obiecaj mi to. Ela przekazała przesyłkę wujkowi. Wszyscy sąsiedzi nam zazdroszczą.
Występuje także z czasownikami nieprzechodnimi i z orzeczeniem imiennym z orzecznikiem okolicznikowym sposobu: Zgromadzeni przyglądali się zawodnikom. Nauczyciel grozi Sławkowi oceną niedostateczną z matematyki. Katarzyna chętnie pomaga ojcu w pracy. Przysłuchuję się śpiewowi. Nowym wydarzeniom przypatrywano się z niepokojem. Joanna uległa Markowi. Powiedz siostrze o postępkach jej męża. Nie przeszkadzaj sąsiadom. Swoim wystąpieniem mówca naraził się niektórym słuchaczom. Nowa sekretarka podchlebia się szefowi. Towarzyszyłem prezydentowi w obiedzie. Uniknęła jego gniewu. Umknął prześladowcom w zarośla. Monika kazała dzieciom iść spać. Ubliżyłeś ojcu. Piosenkom harcerzy wtórował szum wiatru. Chuligani wygrażali księdzu pięściami. Irakijczycy złorzeczą Amerykanom. Nieprzyjemnie mi.
Zaimki osobowe w celowniku w roli dopełnienia dalszego używa się zazwyczaj w formie enklitycznej: mi, ci, mu, jej, nam, wam, im i umieszcza jak najbliżej czasownika, nawet oddzielając go od partykuły się: Dziwię ci się. Zagraża nam tornado. Kolega posunął mi dobry pomysł. Nigdy wam tego nie przebaczymy. Wszystko to przypomina mi ciebie. Ułatwi mu to zadanie. Na temat użycia celownika zaimka zwrotnego sobie zobacz wyżej. Warto zaznaczyć, że potoczna forma se jest mimo swojej powszechności ignorowana przez wydawnictwa poprawnościowe.
Dopełnienie dalsze w celowniku oznacza także osobę, która jest logicznym podmiotem doświadczającym pewnego stanu: Brakuje mi pieniędzy. Prezesowi zostało mało czasu. Sławkowi grozi ocena niedostateczna z matematyki. Bardzo mi się podobasz. Agnieszka podoba się Robertowi (warto zestawić to zdanie z angielskim Robert likes Agnes, z wymianą podmiotu i dopełnienia), lub jest przedmiotem akcji dotykającej jakiejś części ciała (jest to dość niezwykła składnia, naturalna dla Polaków, ale mogąca być problemem dla uczących się polskiego): Miecz przebił mu serce. Kamień spadł Piotrowi na głowę.
Niekiedy obok dopełnienia dalszego w celowniku używa się konstrukcji dla + dopełniacz: Załatwię Piotrowi bilet. Załatwię bilet dla Piotra. Przyjaciel wyjednał Norbertowi ułaskawienie. Przyjaciel wyjednał ułaskawienie dla Norberta. Rysiek kupił sukienkę Iwonie. Rysiek kupił sukienkę dla Iwony. W pewnych przypadkach używa się i innych konstrukcji z przyimkami: Krzysztof wyżalał się przyjacielowi. Krzysztof wyżalał się przed przyjacielem. Uciekła mu w zarośla. Uciekła przed nim w zarośla. Kocię uciekło opiekunowi. Kocię uciekło od opiekuna. Ela przekazała przesyłkę wujkowi. Ela przekazała przesyłkę do wujka. Uwaga: tego typu konstrukcje przyimkowe występujące przy czasownikach przechodnich odczuwane są częściowo jako przydawki: Załatwię bilet – jaki bilet? – dla Piotra. Ela przekazała przesyłkę – jaką przesyłkę? – do wujka.
Narzędnik występuje z pewnymi czasownikami nieprzechodnimi. Wyraża:
Strona główna – Gramatyka polska
2008-02-21
|